Whalesbook
વૈશ્વિક સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે આજે એક મોટો બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. ભારતનો સૌર ઊર્જા ક્ષેત્ર ઝડપથી વિકસી રહ્યું છે અને ૨૦૨૬ સુધીમાં વાર્ષિક સોલાર ઇન્સ્ટોલેશનના મામલે વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું માર્કેટ બનવાની સંભાવના છે, જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને પણ પાછળ છોડી દેશે. છેલ્લા ૧૪ મહિનામાં સોલાર ક્ષમતામાં ૫૦ GW નો સૌથી ઝડપી વધારો કરીને ભારતે ૧૫૦ GW નો સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યો છે. આ ગતિ છેલ્લા દાયકાઓ કરતાં ઘણી વધારે છે અને વૈશ્વિક રિન્યુએબલ એનર્જી (Renewable Energy) ડાયનેમિક્સમાં એક મોટો ફેરફાર સૂચવે છે. જ્યાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને યુરોપિયન યુનિયન જેવા માર્કેટમાં ક્ષમતા વધારામાં ધીમી ગતિ જોવા મળી શકે છે, ત્યાં ભારત સતત અને ઝડપી ગતિએ ડિપ્લોયમેન્ટ દર્શાવી રહ્યું છે. દેશનું લક્ષ્ય ૨૦૩૦ સુધીમાં ૨૮૦-૩૦૦ GW સૌર ઊર્જા સુધી પહોંચવાનું છે, જે તેના ૫૦૦ GW નોન-ફોસિલ ફ્યુઅલ (non-fossil fuel) ક્ષમતાના લક્ષ્યને ટેકો આપશે. બ્લૂમબર્ગNEF (BloombergNEF) ના અંદાજ મુજબ, ૨૦૨૬ માં ભારત ૫૦ GW થી થોડી વધુ નવી સોલાર ક્ષમતા ઉમેરશે, જે વાર્ષિક ધોરણે ૬% નો વધારો દર્શાવે છે. આ વિસ્તરણ ફક્ત સ્થાનિક માંગને પહોંચી વળતું નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણમાં (clean energy transition) ભારતને મુખ્ય ખેલાડી તરીકે સ્થાપિત કરે છે અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારને નવેસરથી આકાર આપી રહ્યું છે.
આ ઝડપી વિસ્તરણ પાછળ અનેક મુખ્ય પહેલ છે. સરકારની યોજનાઓ જેવી કે PM સૂર્યા ઘર: મુફ્ત વીજળી યોજના (PM Surya Ghar: Muft Bijli Yojana) અને PM કુસુમ 2.0 (PM KUSUM 2.0) ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ રિન્યુએબલ એનર્જી (DRE) ના અપનાવવામાં વધારો કરી રહી છે. DRE નો હિસ્સો ૨૦૩૦ સુધીમાં ભારતના ઇન્સ્ટોલ કરેલ સૌર ક્ષમતાના ૨૦% થી વધીને ૩૫% થવાની ધારણા છે. કોમર્શિયલ અને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ (C&I) સેક્ટર (Commercial & Industrial sector) એક મુખ્ય વિકાસ ડ્રાઇવર છે, જેમાં વાર્ષિક ઇન્સ્ટોલેશન લગભગ ૧૦ GW સુધી પહોંચી ગયું છે. આ સેગમેન્ટમાં ગ્રીન એનર્જી ઓપન એક્સેસ (Green Energy Open Access) અને વર્ચ્યુઅલ પાવર પર્ચેઝ એગ્રીમેન્ટ્સ (VPPA) જેવી પોલિસીઓ માંગને વેગ આપી રહી છે. નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન (National Green Hydrogen Mission) નવી માંગ ઊભી કરી રહ્યું છે, જ્યારે ફ્લોટિંગ સોલાર પોલિસીઓનો પણ ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. બજાર એનર્જી સ્ટોરેજ (energy storage) ડિપ્લોયમેન્ટમાં પણ ઉછાળો જોઈ રહ્યું છે, જેમાં વાયેબિલિટી ગેપ ફંડિંગ (VGF) અને નોન-સોલાર અવર કનેક્ટિવિટી (non-solar hour connectivity) માટેની જોગવાઈઓના સમર્થનથી ૧૮ મહિનાની અંદર ડબલ-ડિજિટ એનર્જી સ્ટોરેજ ક્ષમતાની આગાહી છે. ૨૦૨૬ માં ભારત આશરે ૪૨.૫ GW નવી સૌર ક્ષમતા સ્થાપિત કરે તેવી ધારણા છે, જેમાં ૩૨.૫ GW યુટિલિટી-સ્કેલ પ્રોજેક્ટ્સ (utility-scale projects) અને ૮.૫ GW રૂફટોપ ઇન્સ્ટોલેશન (rooftop installations) નો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૨૫ ના અંત સુધીમાં કુલ ઇન્સ્ટોલ કરેલ રિન્યુએબલ ક્ષમતા ૨૫૮ GW હતી, જેમાં સૌર ઊર્જાનો ૫૩% હિસ્સો હતો.
ભારતની ડોમેસ્ટિક સોલાર મોડ્યુલ મેન્યુફેક્ચરિંગ (domestic solar module manufacturing) ક્ષમતા ઉત્પાદન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજનાઓ, મંજૂર સૂચિ મોડલ્સ અને ઉત્પાદકો (ALMM) અને બેઝિક કસ્ટમ્સ ડ્યુટી (BCD) જેવા પગલાંને કારણે નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તરી રહી છે. મોડ્યુલ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતા નાટકીય રીતે વધી છે અને ૨૦૨૫ ના અંત સુધીમાં ૧૨૫ GW થી વધુ થવાની અપેક્ષા છે. જોકે, આ ઝડપી ડાઉનસ્ટ્રીમ વિસ્તરણ (downstream expansion) સપ્લાય ચેઇનમાં (supply chain) નબળાઈઓને ઉજાગર કરે છે. ભારત પોલિસિલિકોન, ઇંગોટ્સ અને વેફર્સ (polysilicon, ingots, and wafers) માટે આયાત પર ભારે નિર્ભર રહે છે, જેમાં સ્થાનિક પોલિસિલિકોન ઉત્પાદન ખૂબ ઓછું છે. PLI યોજના, જે મોડ્યુલ અને સેલ ક્ષમતાને વેગ આપી રહી છે, તે અપસ્ટ્રીમ વિસ્તારોમાં (upstream areas) ઘણી ધીમી ગતિએ આગળ વધી છે, જેમાં પોલિસિલિકોન અને વેફર ક્ષમતા લક્ષ્યાંકના ફક્ત ૧૪% અને ૧૦% જ પ્રાપ્ત કરી શકી છે. આ નિર્ણાયક કાચા માલ માટે ચીન પરની નિર્ભરતા ભૌગોલિક રાજકીય અને ખર્ચના જોખમો ઊભા કરે છે. જૂન ૨૦૨૫ સુધીમાં આશરે ૧૨૦ GW ની ઇન્સ્ટોલ કરેલ મોડ્યુલ ક્ષમતા હોવા છતાં, ક્ષમતાનો ઉપયોગ (capacity utilization) ઘણીવાર ઓછો રહે છે (આશરે ૨૫%), જે ૨૦૨૬ સુધીમાં સંભવિત ઓવરસપ્લાય (oversupply) અંગે ચિંતાઓ ઊભી કરે છે. આ ઓવરસપ્લાય પ્રાઇસ વોર (price wars), બજારના એકત્રીકરણ (market consolidation) અને સ્ટ્રાન્ડેડ એસેટ્સ (stranded assets) તરફ દોરી શકે છે.
ભારતની સોલાર વૃદ્ધિની ગાથા મજબૂત હોવા છતાં, નોંધપાત્ર જોખમો અને માળખાકીય નબળાઈઓ તેની પ્રગતિને ધીમી કરી શકે છે. પાવર ડિસ્ટ્રિબ્યુશન કંપનીઓ (DISCOMs) ની નાણાકીય સ્થિતિ એક મોટી ચિંતાનો વિષય છે, જેમાં INR૭.૦૮ ટ્રિલિયન નું સંચિત નુકસાન અને ૮% નો વાર્ષિક વધારો છે. આ કાઉન્ટરપાર્ટીઓ માટે જોખમો વધારે છે, પ્રોજેક્ટ ફાઇનાન્સિંગ (project financing) ખર્ચ વધારે છે અને સંભવિતપણે રોકાણ અટકાવી શકે છે. ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (transmission infrastructure) રિન્યુએબલ ક્ષમતા વૃદ્ધિ સાથે તાલ મિલાવી શક્યું નથી. આ મુખ્ય રિન્યુએબલ રાજ્યોમાં નોંધપાત્ર સોલાર અને પવન ઊર્જાના કર્ટેલમેન્ટ (curtailment) તરફ દોરી જાય છે, જેનાથી ડેવલપર્સને મોટું નાણાકીય નુકસાન થાય છે. જ્યારે પોલિસીઓ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપે છે, ત્યારે અમલીકરણમાં પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે, જેમાં વાસ્તવિક કાર્યરત ક્ષમતા ઘણીવાર પ્રતિબદ્ધતાઓ કરતાં પાછળ રહે છે. અપસ્ટ્રીમ સપ્લાય ચેઇન એક અવરોધ બની રહી છે, જેમાં સરકારના PLI યોજનાઓના પ્રયાસો છતાં પોલિસિલિકોન અને વેફર્સ માટે આયાત પર ભારે નિર્ભર છે. આ નિર્ભરતા ક્ષેત્રને વૈશ્વિક ભાવો અને ભૌગોલિક રાજકીય જોખમો સામે ખુલ્લું પાડે છે. સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (Central Electricity Authority) તરફથી BESS અને સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ માટે નવા ટેકનિકલ ધોરણો, વિશ્વસનીયતા વધારવાના હેતુથી, પાલન આવશ્યકતાઓ રજૂ કરે છે જે પ્રોજેક્ટ ખર્ચ અને સમયરેખામાં વધારો કરી શકે છે. સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી રેગ્યુલેટરી કમિશન (Central Electricity Regulatory Commission) ના સૂચિત ગ્રીડ-સપ્લાય નિયમોમાં શરૂઆતમાં ચૂકી ગયેલી પ્રતિબદ્ધતાઓ માટે ભારે દંડનો સમાવેશ થતો હતો. ડેવલપર્સે આવક નુકસાન અને રોકાણમાં ધીમી ગતિની ચેતવણી આપી હતી, જેના કારણે આ દંડની પુનઃ-તપાસ થઈ રહી છે.
આગળ જોતાં, ૨૦૨૬ ભારત માટે સંકલિત સ્વચ્છ ઊર્જા વૃદ્ધિનું વર્ષ બનવા જઈ રહ્યું છે. સોલાર અને પવન ઊર્જાની સાથે, આગામી ૧૮ મહિનામાં ડબલ-ડિજિટ એનર્જી સ્ટોરેજ ક્ષમતાની આગાહી સાથે એનર્જી સ્ટોરેજ (energy storage) નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવશે. બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS) ગ્રીડ સ્થિરતા અને પીક શિફ્ટિંગને ટેકો આપવા માટે વધુ સામાન્ય બની રહી છે. ભારત ૨૦૩૦ સુધીમાં તેના ૫૦૦ GW સ્વચ્છ ઊર્જા લક્ષ્યને પહોંચી વળવા માટે આગામી ૫ વર્ષમાં આશરે $૩૫૦ બિલિયન નું રોકાણ આકર્ષવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. કોમર્શિયલ અને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ (C&I) સોલાર માર્કેટ એક મજબૂત વૃદ્ધિ આધારસ્તંભ બનવાની અપેક્ષા છે, જેમાં ૨૦૨૬ સુધીમાં આશરે ૩૦-૩૫ GW C&I સોલાર ઇન્સ્ટોલેશનનો અંદાજ છે. વિશ્લેષકો સ્પષ્ટ પોલિસીઓ, અનુકૂળ વ્યાજ દરો અને AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા ક્ષેત્રોમાંથી વધતી માંગને કારણે રિન્યુએબલ એનર્જી સ્ટોક્સ (renewable energy stocks) માટે સતત મજબૂત માંગની અપેક્ષા રાખે છે. દેશની ૨૦૩૦ ના લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા માટેની એકંદર વ્યૂહરચનામાં ગ્રીડ આધુનિકીકરણ (grid modernization), સપ્લાય ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતા (supply chain resilience) અને નાણાકીય સ્થિરતા (financial sustainability) પર ધ્યાન આપવાની જરૂર પડશે, જેથી ઝડપી ક્ષમતા વધારાથી વિશ્વસનીય અને ખર્ચ-અસરકારક વીજળી પૂરી પાડી શકાય.