ભારતનો ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્રયોગ: રસોઈમાં LPG ને બદલશે? પણ ખર્ચ અને સુરક્ષા મોટા પ્રશ્નો

ભારત દેશ ગ્રીન હાઇડ્રોજનને ઘરેલું રસોઈ ઇંધણ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાની દિશામાં વિચારી રહ્યો છે. આ પગલાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ઊર્જા સુરક્ષા વધારવાનો અને આયાતી લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે. સરકારી સલાહકારો અને સ્ટાર્ટઅપ્સના સમર્થન સાથે, આ પ્રયાસ ઝીરો-એમિશન વિકલ્પ પૂરો પાડવા અને આત્મનિર્ભરતા વધારવા પર કેન્દ્રિત છે. જોકે, સંભાવનાઓને વાસ્તવિકતામાં બદલવામાં ઘરગથ્ A રસોડામાં વ્યાપક અપનાવણી માટે નોંધપાત્ર જટિલતાઓ છે.

ભારત રસોઈ માટે ગ્રીન હાઇડ્રોજન શા માટે અપનાવી રહ્યું છે?

રસોઈ માટે ગ્રીન હાઇડ્રોજનમાં સરકારની રુચિ બે મુખ્ય લક્ષ્યો દ્વારા પ્રેરિત છે: આયાતી LPG પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને ઊર્જા સુરક્ષામાં સુધારો કરવો અને તેના કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાના યોજનાઓને આગળ વધારવી. પ્રિન્સિપાલ સાયન્ટિફિક એડવાઇઝર અજય સૂદે આ સંશોધનની પુષ્ટિ કરી છે, અને સૌર ઊર્જા દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનને ખાસ બર્નર સાથે વાપરવાનું સૂચવ્યું છે. આ પ્રયાસ જાન્યુઆરી 2023 માં ₹19,744 કરોડ ના બજેટ સાથે શરૂ કરાયેલા નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશનનો એક ભાગ છે. આ મિશનનો ઉદ્દેશ 2030 સુધીમાં વાર્ષિક 5 મિલિયન મેટ્રિક ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન અને 125 GW સંબંધિત રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતા હાંસલ કરવાનો છે. આ પહેલ ભારતનાં વ્યાપક લક્ષ્યોને ટેકો આપે છે, જેમાં 2030 સુધીમાં 500 GW નોન-ફોસિલ વીજળી ક્ષમતા અને 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન હાંસલ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. પશ્ચિમ એશિયામાં તાજેતરની વૈશ્વિક ઘટનાઓએ LPG સપ્લાય ચેઇનમાં જોખમોને પ્રકાશિત કર્યા છે, જેના કારણે સ્થાનિક ઊર્જા સ્ત્રોતો એક વ્યૂહાત્મક પ્રાધાન્યતા બની ગયા છે અને 'આત્મનિર્ભર ભારત' ના ભારતના વિઝનમાં ફાળો આપે છે.

વ્યાપક અપનાવણીના પડકારો

વિશ્વભરમાં, ઘરગથ્ A રસોઈ માટે ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ મોટે ભાગે સંશોધન અને પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ સુધી મર્યાદિત છે. કેટલાક દેશોએ નાના પરીક્ષણો કર્યા હોવા છતાં, તે ઘરગથ્ A ઉપયોગ માટે વ્યાપકપણે અપનાવવામાં આવ્યું નથી. ભારતમાં, ગ્રીનવિઝ જેવી સ્ટાર્ટઅપ્સ હાઇડ્રોજન રસોઈ પ્રણાલીઓ બનાવી રહી છે, પરંતુ હાલમાં તે કોમર્શિયલ કિચન માટે લક્ષિત છે કારણ કે પ્રારંભિક ખર્ચ ખૂબ ઊંચો છે, જેમાં એક યુનિટની કિંમત લગભગ ₹1.5 લાખ છે. આ કિંમત મોટાભાગના ભારતીય ઘરો માટે એક મોટો અવરોધ છે.

આર્થિક અને સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ

ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદનનો ખર્ચ એક મુખ્ય મુદ્દો છે. ભારતમાં, તેનો અંદાજ $4-$6 પ્રતિ કિલો છે, જે પરંપરાગત હાઇડ્રોજન ($1.5-$2.3/kg) કરતાં ઘણો વધારે છે. આ વર્તમાન ઇંધણ સાથે સ્પર્ધા કરવા માટે જરૂરી $2/kg કરતાં ઓછી લક્ષ્ય કિંમત કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. ભલે સૌર અને પવન ઊર્જાના ખર્ચ ઘટી રહ્યા છે, જેનાથી હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે વીજળી સસ્તી બની રહી છે, તેમ છતાં ગ્રાહકો માટે અંતિમ કિંમત હજુ પણ વ્યાપક ઉપયોગ માટે ખૂબ વધારે છે. ભારતમાં PMUY જેવી ભૂતકાળની ક્લીન કૂકિંગ યોજનાઓ પણ લોકો દ્વારા તેનો ઉપયોગ ચાલુ રાખવામાં સંઘર્ષ કરી રહી હતી કારણ કે રિફિલ ખર્ચ વધારે હતો. આ દર્શાવે છે કે ગ્રાહકો માટે ઊર્જા સ્ત્રોતો પસંદ કરતી વખતે પોષણક્ષમતા મુખ્ય છે. વધુમાં, જ્યારે હાઇડ્રોજન બાળવાથી માત્ર પાણી ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ (NOx) પ્રદૂષણ અને મિથેનની તુલનામાં ઝડપી લીકેજ દર વિશે ચિંતાઓ છે, જેના માટે ઘરગથ્ A સુરક્ષા અને આરોગ્ય માટે સંપૂર્ણ અભ્યાસની જરૂર છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને માર્કેટ સંદર્ભ

દેશભરમાં હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને વિતરણ માટે જરૂરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે, જે સપ્લાયનો નોંધપાત્ર પડકાર ઉભો કરે છે. આ સ્થાપિત LPG નેટવર્કથી તદ્દન વિપરીત છે, જે ઘણા વર્ષોથી વિકસાવવામાં આવ્યું છે અને સબસિડી આપવામાં આવી છે. વૈશ્વિક સ્તરે, હાઇડ્રોજન પ્રાથમિક હીટિંગ અને રસોઈ ઇંધણ તરીકે ઓછા નિશ્ચિત ભવિષ્યનો સામનો કરી રહ્યું છે, કારણ કે ઊર્જા કાર્યક્ષમતાના પગલાં અને હીટ પંપને ઘણીવાર વધુ વ્યવહારુ અને સસ્તું વિકલ્પો ગણવામાં આવે છે. ભલે ભારત ગ્રીન હાઇડ્રોજનમાં વૈશ્વિક નેતા બનવાનું લક્ષ્ય રાખે, વર્તમાન ઉત્પાદન ખર્ચ ($3.5-$5/kg) ઘરગથ્ A ઉપયોગ માટે પરંપરાગત ઇંધણ બદલવા માટે જરૂરી સ્તર ($2/kg થી નીચે) થી ઘણો વધારે રહે છે.

NTPC ની સંડોવણી અને ભૂતકાળના પાઠ

મોટી જાહેર ક્ષેત્રની કંપની NTPC લિમિટેડ ગ્રીન હાઇડ્રોજન બર્નર પર કામ કરી રહી છે અને સફળ રસોઈ પ્રદર્શનો યોજ્યા છે. મે 2026 સુધીમાં, NTPC નો P/E રેશિયો (TTM) આશરે 15.14 હતો, અને તેનું માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન લગભગ ₹3.8 ટ્રિલિયન હતું. NTPC ની ભાગીદારી પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે, પરંતુ ઘરગથ્ A ઉપયોગ માટે જરૂરી વિશાળ રોકાણ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હજુ અનિશ્ચિત છે. ક્લીન કૂકિંગ પહેલ, જેમ કે LPG ને પ્રોત્સાહન આપવું, સાથે ભારતના ભૂતકાળના અનુભવો દર્શાવે છે કે જ્યારે પહોંચ પ્રદાન કરવી શક્ય છે, ત્યારે રિફિલ ખર્ચને કારણે સતત ઉપયોગ ઘણીવાર નિષ્ફળ જાય છે. આ ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે ગ્રાહકો લાંબા ગાળાની પોષણક્ષમતાને પ્રાધાન્ય આપે છે, એક એવો ક્ષેત્ર જ્યાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન હાલમાં નોંધપાત્ર પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે.

આગળનો માર્ગ

રસોઈ માટે ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરવાનો ભારતનો પ્રયાસ એક દૂરંદેશી વ્યૂહરચના છે, જે નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશનમાં મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યો દ્વારા સમર્થિત છે. દેશ મજબૂત નીતિ સમર્થન અને વધતા ખાનગી રોકાણ સાથે ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં વૈશ્વિક નેતા બનવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. જોકે, લાખો ભારતીય રસોડામાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન લાવવા માટે મુખ્ય તકનીકી, આર્થિક અને માળખાકીય પડકારોને દૂર કરવાની જરૂર છે. સંશોધન અને પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ પર વર્તમાન ધ્યાન દર્શાવે છે કે જ્યારે નવીનતા ચાવીરૂપ છે, ત્યારે આ સ્વચ્છ ઊર્જા પરંપરાગત રસોઈ ઇંધણનું સ્થાન લઈ શકે તે પહેલાં લાંબો પ્રવાસ બાકી છે. ભવિષ્યની સફળતા ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવા, સસ્તું ઉપકરણો બનાવવા અને વિશ્વસનીય સુરક્ષા અને વિતરણ પ્રણાલી સ્થાપિત કરવા પર આધાર રાખશે.