RBI હવે બ્લોકચેન-આધારિત ટોકનાઇઝેશન પ્રોગ્રામને વિસ્તૃત કરી રહી છે. સર્ટિફિકેટ્સ ઓફ ડિપોઝિટના સફળ પરીક્ષણ બાદ, હવે સેન્ટ્રલ બેંક 'એટોમિક સેટલમેન્ટ' દ્વારા શેરબજારમાં રોકડ અને એસેટ્સની ત્વરિત આપ-લે સુનિશ્ચિત કરવા જઈ રહી છે.
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ હવે બ્લોકચેન ટેકનોલોજી દ્વારા નાણાકીય માળખાને આધુનિક બનાવવાની દિશામાં એક મોટું ડગલું ભર્યું છે. ગ્લોબલ ફિનટેક ફેસ્ટ 2026 માં કરાયેલી જાહેરાત મુજબ, હવે સિસ્ટમ માત્ર પ્રાયોગિક ધોરણે નહીં પણ મોટા પાયે લાગુ કરવામાં આવશે.
પાઇલટ પ્રોજેક્ટની સફળતા
RBI નો આ આત્મવિશ્વાસ સર્ટિફિકેટ્સ ઓફ ડિપોઝિટ (CDs) ના સફળ પરીક્ષણ પરથી આવ્યો છે. આ ટ્રાયલ દરમિયાન કુલ 249 ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા, જેનું કુલ મૂલ્ય ₹17,000 કરોડ રહ્યું હતું. આ સફળતા બાદ હવે RBI કોર્પોરેટ બોન્ડ્સ અને ગોલ્ડ જેવી અસ્કયામતોને યુનિફાઇડ માર્કેટ્સ ઇન્ટરફેસ (UMI) માં સામેલ કરવા જઈ રહી છે.
શું છે 'એટોમિક સેટલમેન્ટ'?
પરંપરાગત ફાઇનાન્સમાં ટ્રેડ થયા પછી પૈસા અને એસેટ્સ ટ્રાન્સફર કરવામાં સમય લાગે છે, જેમાં રિસ્ક રહેલું હોય છે. RBI હવે હોલસેલ સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC) નો ઉપયોગ કરીને 'એટોમિક સેટલમેન્ટ' લાવવા માંગે છે. આનો અર્થ એ છે કે જેવી સોદાની પ્રક્રિયા પૂરી થાય, તરત જ એસેટ્સ અને કેશની આપ-લે થઈ જશે, જેનાથી લાંબા સેટલમેન્ટ સાયકલમાંથી મુક્તિ મળશે.
પ્રોગ્રામેબલ ફાઇનાન્સના ફાયદા
ટોકનાઇઝેશન માત્ર ગતિ નથી વધારતું, પરંતુ તે 'પ્રોગ્રામેબલ ફાઇનાન્સ' લાવે છે. આમાં અગાઉથી નક્કી કરેલા નિયમો ડિજિટલ ટોકનમાં જ જડાયેલા હોય છે, જેથી એસેટના ટ્રાન્સફર અને માલિકીની પ્રક્રિયા આપોઆપ પૂર્ણ થાય છે. આનાથી મેન્યુઅલ કામમાં ઘટાડો થશે અને માનવીય ભૂલનું જોખમ ઘટશે.
પડકારો અને સુરક્ષા
ટેક્નોલોજીના ફાયદા સાથે કેટલાક પડકારો પણ છે. સિસ્ટમની સ્થિરતા જાળવી રાખવી અને ઝડપી ટ્રાન્ઝેક્શનને કારણે ઉદ્ભવતા નવા જોખમોનું નિરીક્ષણ કરવું એ RBI માટે સૌથી મોટો પડકાર છે. ઉપરાંત, ડેટા પ્રાઇવસી અને સુરક્ષા પણ અત્યંત મહત્વની રહેશે. RBI હાલમાં આ પ્રોજેક્ટને ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક અને તબક્કાવાર આગળ વધારી રહી છે.