બેંકિંગ સિસ્ટમમાં રહેલી રેકોર્ડ ₹11 લાખ કરોડથી વધુની વધારાની લિક્વિડિટીને નિયંત્રિત કરવા માટે Reserve Bank of India (RBI) એ કમર કસી છે. સપ્ટેમ્બરના અંત સુધીમાં **₹1 લાખ કરોડના** બોન્ડ વેચાણ દ્વારા RBI **₹4 લાખ કરોડની** વધારાની રોકડ સિસ્ટમમાંથી બહાર કાઢવાની તૈયારી કરી રહી છે.
બેંકિંગ સિસ્ટમમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી અતિશય રોકડ પ્રવાહ જોવા મળી રહ્યો છે. સપ્ટેમ્બર 2026 ની શરૂઆત સુધીમાં લિક્વિડિટી સરપ્લસ ₹11 લાખ કરોડ ના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ હતી. આ વધારાનું મુખ્ય કારણ વિદેશી મુદ્રાનો મોટો પ્રવાહ છે, જે લગભગ $136 બિલિયન જેટલો રહ્યો છે.
શું છે RBI ની રણનીતિ?
RBI આ વધારાની ₹4 લાખ કરોડની 'ડ્યુરેબલ' લિક્વિડિટીને સિસ્ટમમાંથી દૂર કરવા માંગે છે. આ માટે મુખ્ય હથિયાર તરીકે 'ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન' (OMO) નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, RBI બેંકોને સરકારી સિક્યોરિટીઝ (Government Securities) વેચશે અને બદલામાં સિસ્ટમમાંથી વધારાની રોકડ પાછી ખેંચી લેશે. આ પ્રક્રિયા માટે સપ્ટેમ્બર 17, 21 અને 28, 2026 ના રોજ હરાજીનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
બોન્ડ યીલ્ડ અને લોન પર અસર
આ પગલાની અસર અત્યારથી જ બજાર પર જોવા મળી રહી છે. 10-વર્ષના સરકારી બોન્ડની યીલ્ડ વધીને લગભગ 7.04% ના સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. જ્યારે સરકારી બોન્ડના વ્યાજ દર વધે, ત્યારે તેની સીધી અસર કોર્પોરેટ કંપનીઓના બોરોઈંગ કોસ્ટ (Borrowing Cost) પર પડે છે. કંપનીઓને હવે તેમનું દેવું લેવા માટે વધુ વ્યાજ ચૂકવવાની તૈયારી રાખવી પડશે.
લાંબા ગાળાનો પડકાર
IDFC First Bank ના અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે, આ પ્રક્રિયા 2027-28 ના નાણાકીય વર્ષના બીજા ક્વાર્ટર સુધી ખેંચાઈ શકે છે. RBI માટે આ એક સંતુલન જાળવવાનો રસ્તો છે. જો લિક્વિડિટી ખૂબ ધીમી ગતિએ ખેંચવામાં આવે તો ફુગાવા પર નિયંત્રણ ગુમાવવાનો ડર રહે છે, અને જો ખૂબ આક્રમક રીતે કામ કરવામાં આવે તો બજારમાં અચાનક રોકડની અછત ઊભી થઈ શકે છે, જે આર્થિક ગતિવિધિઓને ધીમી પાડી શકે છે.