રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) હાલમાં બેંકિંગ સિસ્ટમમાં રહેલી **₹11 લાખ કરોડ** ની જંગી લિક્વિડિટીને ઘટાડવા માટે ડોલર-રૂપી સેલ-બાય સ્વાપનો ઉપયોગ કરી રહી છે. આ પગલાને લીધે ડૉલર ફોરવર્ડ પ્રીમિયમ વધી ગયા છે, જેનાથી ભારતીય કંપનીઓ માટે હેજિંગ ખર્ચ મોંઘો બન્યો છે.
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) હાલમાં બેંકિંગ સિસ્ટમમાં રહેલી અંદાજે ₹11 લાખ કરોડ ની વિક્રમી સરપ્લસ લિક્વિડિટીને સંભાળવા માટે મથામણ કરી રહી છે. આ વધારાની રોકડ મુખ્યત્વે $136 અબજ થી વધુના ફોરેન-કરન્સી ડિપોઝિટ્સને કારણે આવી છે, ખાસ કરીને FCNR(B) સ્પેશિયલ સ્વાપ વિન્ડો જે 31 ઓગસ્ટ, 2026 ના રોજ પૂરી થઈ હતી.
હેજિંગ કોસ્ટ પર અસર
જ્યારે RBI સેલ-બાય સ્વાપ દ્વારા ડોલર વેચે છે અને ભવિષ્યની તારીખ માટે તેને પાછા ખરીદે છે, ત્યારે તે સિસ્ટમમાંથી રૂપિયાની લિક્વિડિટી ઘટાડે છે. આ પ્રક્રિયાથી ફોરવર્ડ માર્કેટ મોંઘું બન્યું છે, જેના કારણે ઇમ્પોર્ટ કરતી કંપનીઓ જેવી કે ઓઈલ રિફાઇનર્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદકો અને કેમિકલ કંપનીઓ માટે કરન્સી ફ્લકચ્યુએશન સામે હેજિંગ કરવું મોંઘું પડ્યું છે. જો આ ખર્ચ ઊંચો જ રહેશે, તો કંપનીઓના નેટ પ્રોફિટ માર્જિન પર સીધું દબાણ જોવા મળી શકે છે.
RBI માટે પડકાર
કેન્દ્રીય બેંક માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે રૂપિયાની કિંમતમાં અસ્થિરતા લાવ્યા વગર વધારાની લિક્વિડિટીને કેવી રીતે શોષવી. આ સ્વાપ ઓપરેશન્સ દ્વારા RBI બેંકોને અતિશય લેન્ડિંગ (High-risk assets) કરતા રોકવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
રોકાણકારોએ શું જોવું?
રોકાણકારોએ હવે RBI ના લિક્વિડિટી ડેટા અને સ્વાપ ઓપરેશન સંબંધિત અપડેટ્સ પર નજર રાખવી જોઈએ. 31 ડિસેમ્બર, 2026 સુધી ECB (External Commercial Borrowings) વિન્ડો ખુલ્લી હોવાથી લિક્વિડિટીનું સ્તર જળવાઈ રહેવાની શક્યતા છે. આગળ જતાં RBI તેના સાધનો બદલીને VRRR (Variable-Rate Reverse Repo) ઓક્શન તરફ વળે છે કે કેમ તે જોવું અત્યંત મહત્વનું રહેશે.