ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમમાં હાલ મોટા પ્રમાણમાં લિક્વિડિટી સરપ્લસ જોવા મળી રહ્યો છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) આ વધારાની રોકડને નિયંત્રિત કરવા માટે કયા પગલાં લેશે, તે બેંકોના ફંડિંગ કોસ્ટ અને પ્રોફિટ માટે ખૂબ મહત્વનું બની રહેશે.
સિસ્ટમમાં કેટલી રોકડ છે?
ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમમાં અત્યારે અંદાજે ₹11.3 લાખ કરોડ ની લિક્વિડિટી સરપ્લસ છે. આ સ્થિતિ નાણાકીય બજાર માટે ખૂબ મહત્વની છે, કારણ કે સેન્ટ્રલ બેંક આ વધારાના નાણાંને કેવી રીતે હેન્ડલ કરે છે, તેના પર જ વ્યાજ દરો, બેંકોનો નફો અને દેશમાં લોન આપવાની ગતિ (Credit Growth) આધારિત છે.
સરપ્લસ ઘટાડવા માટે RBI ના હથિયારો
માર્કેટમાં સ્થિરતા જાળવવા માટે RBI ને અંદાજે ₹8-9 લાખ કરોડ જેટલી વધારાની રોકડ શોષવાની જરૂર પડી શકે છે. આ માટે RBI 'વેરિયેબલ રેટ રિવર્સ રેપો' (Variable Rate Reverse Repo) અને સરકારી બોરોઈંગ કેલેન્ડરમાં ફેરફાર જેવા સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે. જોકે, CRR (Cash Reserve Ratio) વધારવાનો વિકલ્પ પણ છે, પરંતુ તે એક કડક પગલું ગણાય છે જે આર્થિક તેજીના સમયમાં લોનની માંગને ઘટાડી શકે છે.
બેંકોના ફંડિંગ પર અસર
લિક્વિડિટી સરપ્લસને કારણે બેંકો માટે ફંડ ઊભું કરવું સરળ અને સસ્તું બન્યું છે, જેની અસર સર્ટિફિકેટ ઓફ ડિપોઝિટ (CD) ના દરોમાં જોવા મળી રહી છે. સસ્તું ફંડિંગ બેંકોના 'નેટ ઈન્ટરેસ્ટ માર્જિન' (NIMs) ને સુરક્ષિત રાખવામાં મદદ કરે છે, જે રોકાણકારો માટે સકારાત્મક સંકેત છે. સાથે જ આ સ્થિતિને કારણે રૂપિયો પણ સ્થિર જણાય છે.
રોકાણકારો માટે શું જોવું?
RBI ની લિક્વિડિટીને ટાઈટ કરવાની નીતિ જો વધુ આક્રમક બને, તો બોન્ડ માર્કેટમાં અસ્થિરતા આવી શકે છે. રોકાણકારોએ ખાસ કરીને:
- RBI ના પોલિસી સ્ટેટમેન્ટ્સ
- સર્ટિફિકેટ ઓફ ડિપોઝિટના રેટ્સ
- ક્રેડિટ ગ્રોથના ડેટા
આ ત્રણેય બાબતો પર ચાંપતી નજર રાખવી જોઈએ, કારણ કે આના પરથી જ નક્કી થશે કે બેંકોનો હાલનો નફો આગળ જળવાઈ રહેશે કે ફંડિંગ કોસ્ટમાં ફરી ઉછાળો આવશે.