RBI ની FCNR(B) સ્વાપ સ્કીમે રૂપીયાને સ્થિર કરવામાં મોટી મદદ કરી છે, જેનાથી **$132.98 અબજનું** વિદેશી ભંડોળ આવ્યું છે. પરંતુ હવે વધતા વ્યાજ ખર્ચ અને લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટને કારણે સેન્ટ્રલ બેન્કની બેલેન્સ શીટ પર દબાણ વધી રહ્યું છે.
RBI ની વ્યૂહરચના અને વધતા પડકારો
રૂપિયાના મૂલ્યને બચાવવા માટે Reserve Bank of India (RBI) દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી FCNR(B) સ્વાપ સ્કીમ ભલે માર્કેટમાં સ્થિરતા લાવી હોય, પણ હવે તે એક જટિલ આર્થિક કોયડો બની રહી છે. આ સ્કીમ હેઠળ $132.98 અબજનું વિદેશી ભંડોળ ભારતમાં આવ્યું છે, જેણે માર્કેટ વોલેટિલિટી સામે રક્ષણ આપ્યું છે, પરંતુ તેની કિંમત હવે સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે.
વ્યાજનો તફાવત (Arbitrage Gap) અને ડિવિડન્ડ પર અસર
મુખ્ય સમસ્યા વ્યાજ દરોના તફાવતની છે. RBI આ ડિપોઝિટ્સ પર 6% થી 7.5% સુધીનું વ્યાજ ચૂકવે છે, જ્યારે આ ડૉલર જે વિદેશી એસેટ્સમાં રોકાયેલા છે ત્યાંથી વળતર માત્ર 4% જેટલું જ મળે છે. આ વ્યાજનો ગાળો RBI ના વાર્ષિક સરપ્લસ પર બોજ નાખે છે, જે સામાન્ય રીતે સરકારને ડિવિડન્ડ તરીકે ચૂકવવામાં આવે છે.
લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટનો ખર્ચ
આ સ્કીમને કારણે ભારતીય બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં ₹11 લાખ કરોડથી વધુની લિક્વિડિટી ઠલવાઈ હતી. મોંઘવારીને કાબૂમાં રાખવા માટે, RBI એ તેને શોષવા માટે Variable Rate Reverse Repo અને Standing Deposit Facility નો ઉપયોગ કરવો પડ્યો છે. આ કામગીરી ઘણી મોંઘી સાબિત થઈ રહી છે અને તેના પર વાર્ષિક વ્યાજનો બોજ અંદાજે ₹35,100 કરોડ હોવાનો અંદાજ છે.
ભવિષ્યનું મોટું જોખમ: 'મેચ્યોરિટી વોલ'
આર્થિક નિષ્ણાતો હવે 2029 અને 2031 ના વર્ષો પર નજર રાખી રહ્યા છે, જ્યારે આ દેવાની મેચ્યોરિટી પૂર્ણ થશે. ભારતનું કુલ બાહ્ય દેવું GDP ના 25% સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. જ્યારે આ ડિપોઝિટ્સ મેચ્યોર થશે, ત્યારે તે લાંબા ગાળાની લાયબિલિટીમાંથી ટૂંકા ગાળાની જવાબદારીમાં ફેરવાઈ જશે. જો વૈશ્વિક માર્કેટની સ્થિતિ કઠિન હશે, તો તે ભારતના ફોરેક્સ રિઝર્વ (Foreign Exchange Reserves) પર મોટું દબાણ ઊભું કરી શકે છે.