બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં રહેલી રેકોર્ડ **₹11 લાખ કરોડની** વધારાની રોકડને શોષી લેવા માટે RBI એ 9 સપ્ટેમ્બર, 2026 ના રોજ 'સેલ-બાય' ફોરેન એક્સચેન્જ સ્વાપનો ઉપયોગ કર્યો છે.
લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટ માટે RBI નો માસ્ટર પ્લાન
ભારતીય રિઝર્વ બેન્ક (RBI) એ બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં વધારાની રોકડને નિયંત્રિત કરવા માટે ફોરેન એક્સચેન્જ માર્કેટમાં દખલ કરી છે. સેન્ટ્રલ બેન્કે 'સેલ-બાય સ્વાપ' (sell-buy swap) પદ્ધતિ અપનાવી છે, જેમાં RBI બેન્કોને ડોલર વેચે છે અને ભવિષ્યમાં તેને ફરીથી ખરીદવા માટે કરાર કરે છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા સિસ્ટમમાંથી વધારાના રૂપિયા પાછા ખેંચવામાં આવે છે, જેથી શોર્ટ-ટર્મ ઇન્ટરેસ્ટ રેટ્સમાં સ્થિરતા જળવાઈ રહે.
કેમ આટલી વધુ રોકડ?
દેશમાં તાજેતરમાં $136 અબજ થી વધુનું વિદેશી રોકાણ આવતા માર્કેટમાં ડોલરનો પ્રવાહ વધ્યો છે, જેના પરિણામે સિસ્ટમમાં લગભગ ₹11 લાખ કરોડ જેવી રેકોર્ડ રોકડ સરપ્લસ જોવા મળી રહી છે. જો આ રોકડને નિયંત્રિત કરવામાં ન આવે તો, તે મોંઘવારી (inflation) ને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
બિઝનેસ અને ટ્રેડિંગ પર અસર
આ પગલાના કારણે સપ્ટેમ્બર ફોરવર્ડ પ્રીમિયમ વધીને 10.75 પૈસા પર પહોંચ્યું છે. આયાતકારો અને નિકાસકારો માટે, કરન્સી ફ્લક્ચ્યુએશન સામે રક્ષણ મેળવવા માટેનું 'હેજિંગ' હવે થોડું મોંઘું બન્યું છે.
આગળ શું?
RBI હાલમાં CRR જેવા કડક પગલા લેવાને બદલે વેરિયેબલ રેટ રિવર્સ રેપો અને ફોરેક્સ સ્વાપ જેવા ફ્લેક્સિબલ સાધનો પર ધ્યાન આપી રહી છે. જોકે, માર્કેટના નિષ્ણાતો હવે RBI ના આગામી ઓક્શન અને તેલના ભાવ જેવી વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે.