ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમમાં લિક્વિડિટીનું સંકટ ઘેરાયું છે. GST પેમેન્ટ અને સ્ટેટ બોન્ડ ઓક્શનને કારણે લિક્વિડિટી સરપ્લસમાં **99%** નો ઘટાડો નોંધાયો છે, જેનાથી ઓવરનાઈટ લેન્ડિંગ રેટ્સ RBI ની સીલિંગ સુધી પહોંચી ગયા છે.
સિસ્ટમમાં રોકડની અછત કેમ?
ઓક્ટોબર 22, 2026 ના રોજ ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમમાં લિક્વિડિટીનું સ્તર સીધું ₹541.95 કરોડ પર આવી ગયું છે, જે આગલા દિવસે ₹48,303.95 કરોડ હતું. જૂન મહિના પછીનું આ સૌથી નીચું સ્તર છે.
આ સ્થિતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ એકસાથે થયેલા કેશ આઉટફ્લો છે:
- GST પેમેન્ટ: અંદાજે ₹1.5 લાખ કરોડ થી ₹2 લાખ કરોડ જેટલી રકમ બેંકોમાંથી બહાર ગઈ છે.
- સ્ટેટ બોન્ડ ઓક્શન: ₹23,000 કરોડના બોન્ડ્સના કારણે સિસ્ટમમાંથી કેશ ખેંચાઈ છે.
- RBI નું હસ્તક્ષેપ: રૂપિયાને મજબૂત કરવા માટે RBI દ્વારા ફોરેક્સ માર્કેટમાં દખલગીરીને કારણે પણ સિસ્ટમમાં રોકડ ઘટી છે.
વ્યાજદર પર અસર (Money Market Impact)
લિક્વિડિટી ટાઈટ થતા ઓવરનાઈટ લેન્ડિંગ રેટ્સ (Call Rates) વધીને 5.70% થી 5.80% ની રેન્જમાં પહોંચ્યા છે. આ દર RBI ના Marginal Standing Facility (MSF) રેટ 5.75% ની ખૂબ નજીક છે. જ્યારે આ દર વધે છે, ત્યારે તેનો અર્થ એ કે બેંકોને ટૂંકા ગાળાના ફંડ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે.
RBI નો પ્રતિસાદ
આ તણાવને હળવો કરવા માટે RBI એ વેરિયેબલ રેટ રેપો ઓક્શન યોજ્યા હતા. બેંકોએ RBI ના ₹50,000 કરોડના નોટિફાઈડ અમાઉન્ટ સામે ₹1.62 લાખ કરોડની બોલી લગાવી હતી, જે દર્શાવે છે કે બેંકોને તાત્કાલિક લિક્વિડિટીની કેટલી જરૂર છે.
હવે રોકાણકારોની નજર સરકારના ખર્ચ (Government Expenditure) પર છે. જો સરકાર દ્વારા ફંડ રિલિઝ કરવામાં આવશે, તો સિસ્ટમમાં ફરી રોકડ આવશે અને વ્યાજદર નોર્મલ થશે.