ભારતીય બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં રોકડની ઉપલબ્ધતા એટલે કે લિક્વિડિટી સર્વકાલીન ઉચ્ચ સપાટી **₹10.3 લાખ કરોડ** પર પહોંચી ગઈ છે. વિદેશી હૂંડિયામણના મોટા પ્રવાહને કારણે વધેલી આ તરલતા હવે RBI માટે નવી સમસ્યા બની છે, કારણ કે શોર્ટ-ટર્મ વ્યાજ દરો RBI ના ફ્લોર રેટ કરતા પણ નીચે ઉતરી ગયા છે.
ભારતીય બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં ૩ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ સુધીમાં લિક્વિડિટી સરપ્લસ વધીને ₹10.3 લાખ કરોડના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી છે. સિસ્ટમમાં પડેલા આટલા બધા વધારાના નાણાંને કારણે રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) માટે શોર્ટ-ટર્મ ઇન્ટરેસ્ટ રેટ્સને મેનેજ કરવાનું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.
વ્યાજ દરોમાં ઘટાડો
આ સરપ્લસની સીધી અસર માર્કેટ રેટ પર જોવા મળી છે. બેન્કો એકબીજાને જે વ્યાજે ઓવરનાઈટ લોન આપે છે, તે Weighted Average Call Rate (WACR) ઘટીને ૪ સપ્ટેમ્બરે ૪.૯૪% પર આવી ગયો હતો. મહત્વની વાત એ છે કે આ દર RBI ના Standing Deposit Facility (SDF) રેટ ૫% થી પણ નીચે ઉતરી ગયો છે, જે માર્કેટ માટે લઘુત્તમ દર (Floor) માનવામાં આવે છે.
સરપ્લસ કેમ વધ્યું?
આ લિક્વિડિટી વધવાનું મુખ્ય કારણ RBI ની સ્પેશિયલ ફોરેન કરન્સી ડિપોઝિટ સ્કીમ્સ છે, ખાસ કરીને FCNR(B) વિન્ડો. ઓગસ્ટના અંત સુધીમાં આ સ્કીમ દ્વારા $૧૩૬ અબજ થી વધુનું મૂડી રોકાણ આવ્યું છે. જ્યારે RBI વિદેશી ચલણ ખરીદે છે અને તેના બદલામાં રૂપિયા માર્કેટમાં રિલીઝ કરે છે, ત્યારે સિસ્ટમમાં રોકડનું પ્રમાણ વધી જાય છે.
RBI નું પડકાર અને રોકાણકારો માટે ઈમ્પેક્ટ
RBI આ વધારાની રોકડને પાછી ખેંચવા માટે Variable Rate Reverse Repo (VRRR) ઓક્શનનો સહારો લઈ રહી છે. જોકે, તાજેતરના ₹૮.૫ લાખ કરોડ ના લક્ષ્યાંક સામે બેન્કોએ માત્ર ₹૬.૦૨ લાખ કરોડ જ પાર્ક કર્યા હતા. આ સ્થિતિ જોતા હવે માર્કેટ નિષ્ણાતો માની રહ્યા છે કે RBI મોંઘવારીને રોકવા માટે Incremental Cash Reserve Ratio (ICRR) માં વધારો કરી શકે છે અથવા ઓપન માર્કેટમાં બોન્ડ વેચીને રોકડ ખેંચી શકે છે. આગામી સમયમાં લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટ માટેના આ કડક પગલાંથી શોર્ટ-ટર્મ ડેટ યીલ્ડ પર અસર પડી શકે છે.