દેશમાં બેંકો, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને વીમા ક્ષેત્રે લાવારીસ (Unclaimed) સંપત્તિનો આંકડો **₹1.1 લાખ કરોડ**ને વટાવી ગયો છે. નવા ડિજિટલ પોર્ટલ હોવા છતાં, જૂના અને લાવારીસ ખાતાઓની સંખ્યા ઘટવાને બદલે વધી રહી છે.
ભારતીય નાણાકીય બજારમાં લાવારીસ સંપત્તિનું પ્રમાણ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યું છે. આ આંકડામાં બેંક ડિપોઝિટ, ઈન્સ્યોરન્સ અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડનો સમાવેશ થાય છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, આમાં Investor Education and Protection Fund (IEPF) માં ગયેલા શેરની કિંમત (₹65,600 કરોડ) અલગ છે, જે આ આંકડાને વધુ મોટો બનાવે છે.
વધતી જતી લાવારીસ થાપણો
RBI ના ડેટા મુજબ, માર્ચ 2025માં જે રકમ ₹74,600 કરોડ હતી, તે ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં વધીને આશરે ₹83,000 કરોડ પર પહોંચી ગઈ છે. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે નવી લાવારીસ ખાતાઓ ખૂલવાની ગતિ, જૂના ક્લેમ સેટલ થવાની ગતિ કરતા ઘણી ઝડપી છે.
રિકવરીમાં પડકારો
ઘણા પરિવારો માટે આ સંપત્તિ મેળવવી માથાનો દુખાવો બની જાય છે. સિસ્ટમ અત્યંત વિખરાયેલી હોવાથી, એક રોકાણકારની મૂડી અલગ-અલગ જગ્યાએ ફસાયેલી હોય છે. યોગ્ય નોમિનેશનનો અભાવ અને જૂના KYC રેકોર્ડ્સ આ પ્રક્રિયાને વધુ જટિલ બનાવે છે.
સરકાર અને રેગ્યુલેટર્સના પ્રયાસો
સરકારે Banking Laws (Amendment) Act, 2025 હેઠળ મલ્ટિપલ નોમિની રાખવાની છૂટ આપી છે, જેથી વારસાઈની પ્રક્રિયા સરળ બને. ડિજિટલ સ્તરે, રોકાણકારો હવે નીચેના પોર્ટલનો ઉપયોગ કરી શકે છે:
- UDGAM: બેંક ડિપોઝિટ માટે.
- Bima Bharosa (IRDAI): વીમા પોલિસી માટે.
- MITRA (SEBI): મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને શેર માટે.
જોકે, આ પોર્ટલ માત્ર માહિતી આપે છે, ક્લેમ સેટલમેન્ટ તો જે-તે સંસ્થાની પ્રક્રિયા મુજબ જ કરવી પડે છે. રોકાણકારોએ પોતાની મૂડી સુરક્ષિત રાખવા માટે KYC અને નોમિનેશન અપડેટ રાખવું અત્યંત અનિવાર્ય છે.