તમારા બેંક, ડીમેટ અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ એકાઉન્ટમાં એક જ વ્યક્તિને નોમિની બનાવવી સરળ લાગે છે, પરંતુ તે પરિવાર માટે કાયદાકીય વિવાદોનું કારણ બની શકે છે. નોમિની માત્ર એક કસ્ટોડિયન છે, કાયદેસરનો વારસદાર નહીં, તે સમજવું ખૂબ જરૂરી છે.
ઘણા રોકાણકારો બેંક, ડીમેટ કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ એકાઉન્ટ ખોલતી વખતે બધામાં એક જ નોમિની રાખવાનો સૌથી સરળ રસ્તો પસંદ કરે છે. જોકે, આ આદત પાછળથી પરિવાર માટે મોટી મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે.
નોમિની અને કાયદેસરના વારસદાર (Legal Heir) વચ્ચેનો તફાવત
રોકાણકારોએ સૌથી પહેલા એ સમજવાની જરૂર છે કે નોમિની એટલે માલિક નહીં. SEBI ના નિયમો મુજબ, નોમિની એક ટ્રસ્ટી અથવા કસ્ટોડિયન છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર સંપત્તિ મેળવીને તેને કાયદેસરના વારસદારો સુધી પહોંચાડવાનો છે. જો તમારી વસિયત (Will) માં સંપત્તિની વહેંચણી અલગ રીતે દર્શાવેલી હોય અને નોમિની કોઈ અલગ વ્યક્તિ હોય, તો કાયદાકીય રીતે વસિયત જ માન્ય ગણાય છે. આ તફાવતને કારણે પરિવારમાં લાંબા કાયદાકીય વિવાદો અને સંપત્તિ ટ્રાન્સફરમાં વિલંબ થઈ શકે છે.
એક સમાન નોમિની રાખવાના જોખમો
દરેક સંપત્તિનો હેતુ અલગ હોય છે. જેમ કે, બેંક ખાતું ઘરના રોજિંદા ખર્ચ માટે હોઈ શકે છે, જ્યારે લાંબા ગાળાના રોકાણ કે વીમા પોલિસી બાળકના શિક્ષણ કે અન્ય જવાબદારીઓ માટે હોય છે. બધામાં એક જ નોમિની રાખવાથી તમે તમારી આયોજિત નાણાકીય યોજનાઓ પર પાણી ફેરવી શકો છો. વળી, સમય જતાં જીવનની સ્થિતિ બદલાય છે—જે નોમિની તમે ૨૫ વર્ષની ઉંમરે બનાવ્યો હોય, તે ૪૫ વર્ષની ઉંમરે કદાચ યોગ્ય ન પણ હોય. લગ્ન, છૂટાછેડા કે પરિવારમાં ફેરફાર સમયે નોમિનેશન અપડેટ ન કરવા એ એક મોટી ભૂલ છે.
સુરક્ષિત આયોજન માટેના પગલાં
નોમિનેશનને માત્ર વહીવટી કામ નહીં, પણ નાણાકીય આયોજનનો એક ભાગ ગણો. તમારા તમામ ખાતાઓ અને તેના નોમિનીનું એક સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ રેકોર્ડ રાખો. યાદ રાખો કે નોમિનેશન એ વસિયત (Will) નો વિકલ્પ નથી. યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલી વસિયત જ સંપત્તિની ચોક્કસ વહેંચણીની કાયદાકીય ગેરંટી આપી શકે છે. દરેક ખાતા માટે અલગ અને વિચારપૂર્વક નોમિની પસંદ કરવાથી તમારા પરિવારનું ભવિષ્ય વધુ સુરક્ષિત બને છે.