Employee stock options (ESOPs) પર બે વાર ટેક્સ લાગી શકે છે - એક એક્સરસાઇઝ વખતે અને બીજી વેચાણ વખતે. ખોટી ગણતરીને કારણે ઘણા કર્મચારીઓ વધારે ટેક્સ ચૂકવી દે છે. આ ડબલ ટેક્સેશનની જાળમાંથી કેવી રીતે બચવું તે જાણો.
ESOPs સંપત્તિ વધારવાનું એક શક્તિશાળી સાધન છે, પરંતુ તેની ટેક્સ રચના ખૂબ જ જટિલ છે. મોટાભાગના કર્મચારીઓ ત્યારે ભૂલ કરે છે જ્યારે તેઓ એક્સરસાઇઝ અને વેચાણના તબક્કે ટેક્સની ગણતરીમાં ગોથું ખાય છે.\n\n### 'ડ્રાય ટેક્સ' (Dry Tax) નું સત્ય\n\nજ્યારે તમે ઓપ્શન્સ એક્સરસાઇઝ કરો છો, ત્યારે કંપનીના શેર તમારા નામે થાય છે. આ સમયે શેરની Fair Market Value (FMV) અને તમારી ખરીદ કિંમત વચ્ચેનો તફાવત 'પર્કિવિઝિટ' (Perquisite) ગણાય છે અને તેના પર ટેક્સ લાગે છે. આને 'ડ્રાય ટેક્સ' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તમે શેર વેચ્યા નથી અને હાથમાં કોઈ રોકડ (Cash) આવી નથી, છતાં તમારે ટેક્સ ભરવો પડે છે.\n\n### ડબલ ટેક્સેશનથી કેવી રીતે બચવું?\n\nસૌથી મોટી ભૂલ ત્યારે થાય છે જ્યારે તમે શેર વેચો છો. ઘણા લોકો શેરની મૂળ ખરીદ કિંમત (Exercise Price) ને જ 'કોસ્ટ ઓફ એક્વિઝિશન' ગણે છે. ઉદાહરણ તરીકે: જો તમે ₹100 માં ઓપ્શન એક્સરસાઇઝ કર્યા અને તે સમયે FMV ₹500 હતી, તો તમે ₹400 પર ટેક્સ ભરી ચૂક્યા છો. હવે જો તમે શેરને ₹600 માં વેચો, તો તમારી કોસ્ટ ઓફ એક્વિઝિશન ₹500 ગણવી જોઈએ, ₹100 નહીં. આમ કરવાથી તમારો ટેક્સપાત્ર ગેઇન ફક્ત ₹100 જ રહે છે. જો તમે ભૂલથી ₹100 ને કોસ્ટ માનો, તો તમારે ₹500 ના ગેઇન પર ફરી ટેક્સ ભરવો પડે, જે ડબલ ટેક્સેશન છે.\n\n### વ્યૂહાત્મક ટેક્સ પ્લાનિંગ\n\nટેક્સ ઘટાડવા માટે સમયનું મહત્વ છે. લિસ્ટેડ કંપનીઓના શેર 12 મહિનાથી વધુ અને અનલિસ્ટેડ શેર 24 મહિનાથી વધુ રાખવાથી તે લોંગ-ટર્મ કેપિટલ ગેઇન્સ (LTCG) માં ગણાય છે, જેના પર ટેક્સનો દર ઘણો નીચો હોય છે. જો કે, માત્ર ટેક્સ બચાવવા માટે શેર હોલ્ડ ન કરો, કંપનીનું ફંડામેન્ટલ પણ જુઓ.\n\n### જરૂરી દસ્તાવેજો\n\nભવિષ્યમાં ઇન્કમ ટેક્સ વિભાગની પૂછપરછથી બચવા માટે Valuation Certificate જેવી તમામ વિગતો સાચવી રાખો. અનલિસ્ટેડ કંપનીઓ માટે Category I Merchant Banker નું સર્ટિફિકેટ ખૂબ જ જરૂરી છે.