ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) હવે ₹10 અને ₹20 ની નવી પોલીમર નોટો લાવવાની તૈયારીમાં છે. આ નોટોની ટકાઉપણું અને સુરક્ષા વધારવા માટે ફિલ્ડ ટ્રાયલ (Field Trial) કરવામાં આવશે. આગામી નાણાકીય વર્ષ સુધીમાં તેને બજારમાં લાવવાનું લક્ષ્ય છે. BRBNMPL એ જરૂરી સામગ્રી માટે વૈશ્વિક ટેન્ડર (Global Tender) મંગાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી છે.
પોલીમર નોટો શા માટે?
RBI નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય કરન્સી નોટોની આવરદા વધારવાનો છે. પોલીમર (Polymer) થી બનેલી નોટો, જે ખાસ પ્રકારની પ્લાસ્ટિક ફિલ્મ (BOPP - Biaxially Oriented Polypropylene) માંથી બને છે, તે પરંપરાગત કાગળની નોટો કરતાં 2.5 થી 4 ગણી વધુ ચાલે છે. આ નોટો ભેજ, પાણી અને રોજિંદા ઘસારા સામે વધુ પ્રતિરોધક હોય છે. ઉપરાંત, તેમાં પારદર્શક વિન્ડો (Transparent Windows) જેવી અદ્યતન સુરક્ષા સુવિધાઓ ઉમેરી શકાય છે, જે નકલી બનાવવી મુશ્કેલ હોય છે.
શું છે આગળની યોજના?
સરકારે એક અબજ (1 Billion) નંગ દરેક ડીનોમિનેશન (Denomination) ની નોટોના પાઇલટ પ્રોજેક્ટ (Pilot Project) ને મંજૂરી આપી દીધી છે. વ્યાપક ધોરણે તેને બજારમાં લાવવાનું લક્ષ્ય નાણાકીય વર્ષ 2027-28 ની શરૂઆત સુધીમાં રાખવામાં આવ્યું છે. આ માટે, ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રણ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (BRBNMPL) એ ખાસ પોલીમર સબસ્ટ્રેટ શીટ્સ (Polymer Substrate Sheets) મેળવવા માટે વૈશ્વિક ટેન્ડર પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. રસ ધરાવતા સપ્લાયર્સ 18 ઓગસ્ટ, 2026 સુધીમાં પોતાના બિડ (Bid) સબમિટ કરી શકે છે.
ખર્ચ અને પડકારો
જોકે પોલીમર નોટોના ફાયદા સ્પષ્ટ છે, પરંતુ તેના ઉત્પાદન ખર્ચ પરંપરાગત કાગળની નોટો કરતાં 30% થી 60% વધુ હોવાનો અંદાજ છે. તેથી, RBI સામે ઉચ્ચ ઉત્પાદન ખર્ચ અને લાંબા ગાળે વારંવાર નોટો બદલવાથી બચાવી શકાતી બચત વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો મોટો પડકાર રહેશે.
ભૂતકાળના પ્રયાસો અને ભવિષ્ય
ભારતમાં પોલીમર નોટો લાવવાનો આ પહેલો પ્રયાસ નથી. છેલ્લા 15 વર્ષોમાં પણ આવા પ્રયાસો થયા હતા, પરંતુ ટેકનિકલ મુશ્કેલીઓને કારણે તે અધૂરા રહ્યા હતા. શાહી ઉખડી જવી, ATM સાથે સુસંગતતા અને ભારતના ગરમ તથા ભેજવાળા વાતાવરણમાં તેની ટકાવ મુખ્ય સમસ્યાઓ હતી.
આથી, હાલના ફિલ્ડ ટ્રાયલ્સ ખુબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ નવી નોટો વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓમાં કેટલી સફળ રહે છે, તેના પર પ્રોજેક્ટનું ભવિષ્ય નિર્ભર રહેશે. હાલ પૂરતું, જૂની કાગળની નોટો ચલણમાં રહેશે, કારણ કે RBI તાત્કાલિક તેને બદલવાનું વિચારી રહ્યું નથી. ટેન્ડર પ્રક્રિયાના પરિણામો અને ફિલ્ડ ટેસ્ટના રિપોર્ટ્સ આ પ્રોજેક્ટની આગળની દિશા નક્કી કરશે.