પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી (PE) અને વેન્ચર કેપિટલ (VC) ફર્મ્સ હવે વધુને વધુ 'બોર્ડ ઓબ્ઝર્વર'ની ભૂમિકા પસંદ કરી રહી છે. આનાથી તેઓ કંપનીની કામગીરી પર નજર રાખી શકે છે અને બોર્ડ ડાયરેક્ટર તરીકેની કાયદાકીય જવાબદારીઓથી બચી શકે છે. જોકે, ભારતીય કાયદા હેઠળ, જો ઓબ્ઝર્વર કંપનીના નિર્ણયોને સીધી રીતે પ્રભાવિત કરે તો તેમને 'શેડો ડાયરેક્ટર' ગણીને જવાબદાર ઠેરવી શકાય છે.
શું થયું?
ભારતમાં કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ (Corporate Governance) ના ટ્રેન્ડ્સ બદલાઈ રહ્યા છે, ખાસ કરીને પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી (PE) અને વેન્ચર કેપિટલ (VC) ફર્મ્સમાં. ઘણી રોકાણકાર કંપનીઓ હવે તેમના પોર્ટફોલિયોમાં રહેલી કંપનીઓના બોર્ડમાં ઔપચારિક ડાયરેક્ટર સીટ લેવાને બદલે 'બોર્ડ ઓબ્ઝર્વર'ની નિમણૂક કરવાનું પસંદ કરી રહી છે. ઓબ્ઝર્વરની ભૂમિકા તેમને બોર્ડ મીટિંગમાં હાજરી આપવા, કંપનીના દસ્તાવેજોની સમીક્ષા કરવા અને ચર્ચાઓમાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપે છે, પરંતુ તેઓ બોર્ડના સભ્ય ગણાતા નથી. આ વ્યવસ્થા લોકપ્રિય બની રહી છે કારણ કે રોકાણકારો તેમના રોકાણ પર નજીકથી નજર રાખી શકે છે અને સાથે સાથે કંપની ડાયરેક્ટર તરીકેની કાયદાકીય જવાબદારીઓનો બોજ ઉઠાવવાથી બચી શકે છે.
ઓબ્ઝર્વરની ભૂમિકા કેમ વધી રહી છે?
કંપની અધિનિયમ, 2013 (Companies Act, 2013) હેઠળ ડાયરેક્ટર બનવા સાથે ઘણી મોટી જવાબદારીઓ જોડાયેલી છે, જેમાં ફિડ્યુશિયરી ફરજો (fiduciary duties) નો સમાવેશ થાય છે - એટલે કે કંપનીના હિતમાં કાર્ય કરવાની કાયદાકીય જવાબદારી, માત્ર રોકાણકારના હિતમાં નહીં. ડાયરેક્ટરો કોર્પોરેટ નિષ્ફળતાઓ, પાલન ભંગ અથવા નાણાકીય ગેરવહીવટ માટે જવાબદાર ઠેરવી શકાય છે. ઓબ્ઝર્વરની ભૂમિકા પસંદ કરીને, રોકાણકારો એક મધ્યમ માર્ગ શોધી રહ્યા છે. તેઓ બોર્ડરૂમમાં પોતાની દૃશ્યતા (visibility) અને અવાજ જાળવી રાખે છે, જે ઘણીવાર કાયદાકીય કરારો દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે અને તેમને સંવેદનશીલ નાણાકીય અને ઓપરેશનલ ડેટાની ઍક્સેસ આપે છે. આનાથી તેઓ ઔપચારિક 'ડાયરેક્ટર' પદના ભારે બોજ વિના પરિણામોને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
'શેડો ડાયરેક્ટર'નું જોખમ
જોકે ઓબ્ઝર્વરની ભૂમિકા કાગળ પર સુરક્ષા આપે છે, તે કાયદાકીય કાર્યવાહી સામે ગેરંટીકૃત ઢાલ પૂરી પાડતી નથી. ભારતીય કોર્પોરેટ કાયદામાં 'શેડો ડાયરેક્ટર' (shadow director) નો ખ્યાલ શામેલ છે. કંપની અધિનિયમ, 2013ની કલમ 2(59) મુજબ, 'ઓફિસર' અથવા 'ડાયરેક્ટર'માં એવી વ્યક્તિનો સમાવેશ થઈ શકે છે જેના નિર્દેશો મુજબ બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટર્સ કાર્ય કરવા માટે ટેવાયેલા હોય.
જો કોઈ ઓબ્ઝર્વરનો પ્રભાવ ખૂબ વધી જાય - એટલે કે બોર્ડ મુખ્ય બાબતો પર તેમના નિર્દેશોનું અસરકારક રીતે પાલન કરે - તો તેમને કાયદેસર રીતે શેડો ડાયરેક્ટર તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે. આનો અર્થ એ છે કે કાયદાની નજરમાં, તેમના વાસ્તવિક આચરણનું મહત્વ તેમના ઔપચારિક પદ કરતાં વધુ છે. જો તેઓ પડદા પાછળથી કંપનીના કારભાર ચલાવતા માલૂમ પડે, તો તેઓ ઔપચારિક બોર્ડ સીટ ધરાવતા હોય તે જ રીતે ડિફોલ્ટ, દંડ અથવા નાણાકીય ગેરવર્તણૂક માટે જવાબદાર ઠેરવી શકાય છે.
ક્યારે પ્રભાવ જવાબદારી બની જાય છે?
સલાહ આપવા અને નિયંત્રણ કરવા વચ્ચેની રેખા ઘણીવાર પાતળી હોય છે. નિયમનકારો અને અદાલતો પદના સ્વરૂપને બદલે સંબંધના સાર (substance) પર ધ્યાન આપે છે. જો કોઈ ઓબ્ઝર્વર પાસે નિર્ણાયક વ્યવસાયિક નિર્ણયો પર વીટો પાવર (veto power) હોય, અથવા જો મેનેજમેન્ટ સતત તેમની સલાહ લેતું હોય અને બોર્ડ મીટિંગ પહેલાં તેમના સૂચનો અપનાવે, તો 'ઓબ્ઝર્વર' લેબલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સુરક્ષા નબળી પડવા લાગે છે. જ્યારે કોઈ વિવાદ ઊભો થાય છે, ત્યારે અધિકારીઓ મીટિંગના મિનિટ્સ, ઈમેઈલ્સ અને બોર્ડના નિર્ણયોના ઇતિહાસની તપાસ કરી શકે છે કે ખરેખર કોણ નિર્ણયો લઈ રહ્યું હતું. આ જોખમ એવી કંપનીઓમાં સૌથી વધુ છે જ્યાં રોકાણકારોએ ભારે નિયંત્રણ અધિકારોની વાટાઘાટો કરી હોય, જેમ કે નિયમિત ઓપરેશનલ નિર્ણયો માટે ફરજિયાત મંજૂરીઓ.
રોકાણકારોએ આને કેવી રીતે સમજવું?
શેરધારકો અને અન્ય હિતધારકો માટે, આ ટ્રેન્ડ સૂચવે છે કે ખાનગી કંપનીઓમાં ગવર્નન્સ સ્ટ્રક્ચર્સ દેખાય છે તેટલા સરળ ન પણ હોય. ઓબ્ઝર્વરની ભૂમિકા ક્યારેક રોકાણકારના નિયંત્રણની સાચી હદને છુપાવી શકે છે. આવી કંપનીઓ પર નજર રાખતા રોકાણકારોએ દસ્તાવેજીકરણની ગુણવત્તા અને શેરહોલ્ડર્સ કરારો (shareholders' agreements) માં નિર્ધારિત ભૂમિકાઓની સ્પષ્ટતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. મુખ્ય અવલોકનક્ષમતા (monitorable) માત્ર બોર્ડ પર કોણ બેસે છે તે નથી, પરંતુ બોર્ડ બહારના સભ્યો કંપનીની દૈનિક દિશા પર કેટલો પ્રભાવ પાડે છે તે પણ છે. યોગ્ય કાયદાકીય દસ્તાવેજીકરણ અને સ્પષ્ટ બોર્ડ પ્રક્રિયાઓ એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે આવશ્યક છે કે ઓબ્ઝર્વર સલાહકાર જ રહે, ન કે વાસ્તવિક મેનેજર કે જે આખરે કાયદેસર રીતે જવાબદાર બની શકે.