ભારતમાં FCRA હેઠળ નોંધાયેલી સક્રિય NGO ની સંખ્યા છેલ્લા એક દાયકામાં ઘટીને **14,466** થઈ ગઈ છે, તેમ છતાં વિદેશી ફંડિંગનો પ્રવાહ વધીને **₹22,974 કરોડ** પર પહોંચ્યો છે. સરકાર હવે નવા કાયદા દ્વારા NGO ની મિલકતો પર કડક નિયંત્રણ લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે.
FCRA નિયમોમાં બદલાવ અને ઘટાડો
છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતના નોન-ગવર્નમેન્ટલ ઓર્ગેનાઈઝેશન (NGO) સેક્ટરમાં મોટું પરિવર્તન આવ્યું છે. સંસદની જોઈન્ટ કમિટી સમક્ષ રજૂ કરાયેલા ડેટા મુજબ, FCRA હેઠળ નોંધાયેલી સક્રિય સંસ્થાઓની સંખ્યા 29,022 થી ઘટીને 14,466 થઈ ગઈ છે. આ 50% ના ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ કડક પાલન (Compliance) અને વાર્ષિક રિટર્ન ફાઈલ કરવામાં નિષ્ફળતા છે, જેના કારણે 91% લાયસન્સ રદ થયા છે.
ફંડિંગમાં તેજી અને વહેંચણી
સંસ્થાઓની સંખ્યા ઘટવા છતાં, વિદેશી ફંડનો પ્રવાહ વધ્યો છે. 2024-25 ના નાણાકીય વર્ષમાં વિદેશી ફંડિંગ ₹22,974 કરોડ રહ્યું છે, જે 2015-16 માં ₹17,832 કરોડ હતું. આ દર્શાવે છે કે ફંડ હવે ઓછી પરંતુ મોટી અને નિયમોનું પાલન કરતી સંસ્થાઓમાં કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે. સૌથી વધુ ફંડ અમેરિકા (₹12,113 કરોડ) દ્વારા આવ્યું છે, ત્યારબાદ યુકે અને જર્મનીનો નંબર આવે છે. દેશમાં દિલ્હી હજુ પણ ફંડ મેળવવામાં પ્રથમ ક્રમે છે (₹5,834 કરોડ).
અનયુટિલાઈઝ્ડ ફંડ્સનો પ્રશ્ન
એક ચોંકાવનારી વાત એ છે કે લગભગ ₹35,968 કરોડ જેટલી રકમ વપરાયા વગરની પડી છે, જેનો મોટો હિસ્સો ફિક્સ ડિપોઝિટમાં છે. આ ફંડના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતા સામે સવાલો ઉભા થયા છે.
નવા કાયદાકીય પડકારો
સરકાર હવે એક નવા સુધારા બિલ પર વિચાર કરી રહી છે, જે અંતર્ગત જો કોઈ NGO નું લાયસન્સ રદ થાય તો સરકાર તેની મિલકતો જપ્ત કરી શકશે. વિપક્ષ આને એક શિક્ષાત્મક પગલું ગણાવી રહ્યો છે, જ્યારે સરકાર પારદર્શિતા માટે તેને અનિવાર્ય માને છે. હવે વિન્ટર સેશનમાં કમિટીનો અંતિમ રિપોર્ટ આ ક્ષેત્ર માટે નવા નિયમો નક્કી કરશે.