બાંગ્લાદેશમાં વાઘની વસ્તી વધારવા મોટા પગલાં: સુંદરબનથી ચિત્તાગોંગ હિલ ટ્રૅક્ટ્સમાં સ્થળાંતરની યોજના

બાંગ્લાદેશનો વન વિભાગ, દેશની વાઘની વસ્તીને સુરક્ષિત કરવા અને વધારવા માટે, સુંદરબનના વાઘોને ચિત્તાગોંગ હિલ ટ્રૅક્ટ્સમાં સ્થળાંતરિત કરવાની યોજના પર વિચાર કરી રહ્યો છે. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય **2035** સુધીમાં વાઘની વસ્તીને હાલના **125** થી વધારીને **160-200** સુધી પહોંચાડવાનો છે, જે આબોહવા પરિવર્તનના જોખમો અને કુદરતી નિવાસસ્થાનોના સંરક્ષણની તાતી જરૂરિયાત દર્શાવે છે.

શું થયું?

બાંગ્લાદેશના વન વિભાગ દ્વારા એક મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં સુંદરબનના વાઘોને ચિત્તાગોંગ હિલ ટ્રૅક્ટ્સ જેવા નવા વિસ્તારમાં સ્થળાંતરિત કરવાની યોજના છે. આ પ્રોજેક્ટ રાષ્ટ્રની વાઘની વસ્તીને હાલના અંદાજે 125 થી વધારીને 2035 સુધીમાં 160 થી 200 વ્યક્તિઓ સુધી પહોંચાડવાના લાંબા ગાળાના લક્ષ્યનો એક ભાગ છે. અધિકારીઓ ચિત્તાગોંગ હિલ ટ્રૅક્ટ્સની યોગ્યતાનું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યા છે. આ પ્રદેશમાં હાલમાં કોઈ વાઘ નથી, પરંતુ તેને સંભવિત નિવાસસ્થાન તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો છે, જે ભારતીય જંગલો સાથે ઇકોલોજીકલ કનેક્ટિવિટી ધરાવે છે.

આબોહવા દબાણનો સંદર્ભ

બાંગ્લાદેશ અને ભારત વચ્ચે વહેંચાયેલું યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ, સુંદરબન, વધતા પર્યાવરણીય પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. દરિયાઈ સપાટીમાં વધારો, નિવાસસ્થાનનું અધોગતિ (ખાસ કરીને સુંદરી વૃક્ષોનો નાશ) અને વધતું પ્રદૂષણ વાઘના નિવાસસ્થાન તરીકે વિસ્તારની લાંબા ગાળાની કાર્યક્ષમતાને જોખમમાં મૂકી રહ્યા છે. આ આબોહવા જોખમોના પ્રતિભાવમાં, સત્તાવાળાઓએ ઊંચી ભરતી દરમિયાન વન્યજીવો માટે સુરક્ષિત જમીન પૂરી પાડવા માટે 'કિલ્લા' તરીકે ઓળખાતા માટીના ઢગલાના નિર્માણ જેવા રક્ષણાત્મક પગલાં અમલમાં મૂક્યા છે. આ સ્થળાંતરની દરખાસ્તને વિવિધ નિવાસસ્થાનોને વૈવિધ્યીકરણ કરવા અને એક જ, સંવેદનશીલ ઇકોસિસ્ટમ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના વ્યૂહાત્મક પગલા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.

નવા નિવાસસ્થાનનું મૂલ્યાંકન

ચિત્તાગોંગ હિલ ટ્રૅક્ટ્સને વાઘ અભયારણ્ય તરીકે સંભવિત ઉપયોગ માટે સર્વેક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ વિસ્તારમાં લગભગ 100 ચોરસ કિલોમીટર ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા જંગલને સંભવિત સંરક્ષિત ક્ષેત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે. જોકે ત્યાં હાલમાં કોઈ વાઘની વસ્તી નથી, ઇકોલોજીકલ રેકોર્ડ્સ સૂચવે છે કે દીપડા, ક્લાઉડેડ લેપર્ડ અને સાંભર જેવા અન્ય વન્યજીવો આ પ્રદેશમાં વસવાટ કરે છે. સરહદ પારના જંગલો સાથેની નિકટતા સંભવિત સ્થળાંતર અથવા કોરિડોર વિકાસ સૂચવે છે, જે વૈજ્ઞાનિક સંરક્ષણ આયોજનમાં મુખ્ય પરિબળ છે.

જોખમો અને અમલીકરણના પડકારો

સંરક્ષણ નિષ્ણાતોએ આવા સ્થળાંતર પ્રોજેક્ટ્સની શક્યતા અંગે સાવધાની વ્યક્ત કરી છે. પ્રાણીઓના સ્થળાંતર અંગેના ઐતિહાસિક ડેટા વિશ્વભરમાં ઊંચા નિષ્ફળતા દર અને નોંધપાત્ર ખર્ચ દર્શાવે છે. નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું છે કે વાઘને નવા વાતાવરણમાં ખસેડવામાં જટિલ જોખમો શામેલ છે, જેમાં માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષની સંભાવના અને પ્રાણીઓ નવા વિસ્તારમાં ટકી શકે તેની ખાતરી કરવાની મુશ્કેલીનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક સંરક્ષણવાદીઓ દલીલ કરે છે કે વધુ ટકાઉ વ્યૂહરચના હાલના નિવાસસ્થાનોના સંરક્ષણને પ્રાથમિકતા આપવી અને પડોશી જંગલોમાંથી કુદરતી પુનઃવસાહનને મંજૂરી આપવી જોઈએ. કેનાઇન ડિસ્ટેમ્પર જેવા રોગોની વાઘની વસ્તી પર સંભવિત અસર જેવી આરોગ્ય સંબંધિત ચિંતાઓ પણ છે.

પ્રાદેશિક નીતિ માટે આનો અર્થ શું છે?

પ્રાદેશિક નીતિ અને પર્યાવરણીય શાસનના નિરીક્ષકો માટે, આ પગલું ભૂમિ-ઉપયોગ આયોજનમાં જૈવવિવિધતાને એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ તરીકે આપવામાં આવતી વધતી અગ્રતા પર ભાર મૂકે છે. જેમ જેમ દક્ષિણ એશિયાની સરકારો ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલન સાધવા દબાણનો સામનો કરી રહી છે, તેમ મોટા પાયાના સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સ ઘણીવાર નિયમનકારી માળખા, આંતર-સરકારી સહયોગ અને પર્યાવરણીય અસર આકારણીઓને પ્રભાવિત કરે છે. આવા પ્રોજેક્ટ્સમાં સફળતા કે નિષ્ફળતા સરકારો ભવિષ્યમાં સંરક્ષિત વિસ્તારો અને પર્યાવરણીય જોખમોનું સંચાલન કેવી રીતે કરે છે તે માટે પૂર્વવર્તી સિદ્ધાંતો સ્થાપિત કરી શકે છે.

રોકાણકારોએ શું ટ્રેક કરવું જોઈએ?

હિતધારકો અને નિરીક્ષકો વૈજ્ઞાનિક શક્યતા અભ્યાસોની પ્રગતિ પર નજર રાખી શકે છે, કારણ કે તે પ્રોજેક્ટની શક્યતા નક્કી કરશે. ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો સાથેના સહયોગી સંશોધનની સ્થિતિ, સંરક્ષણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે સરકારી બજેટ ફાળવણી અને ચિત્તાગોંગ હિલ ટ્રૅક્ટ્સની સ્થિતિ અંગેની કોઈપણ વધુ નિયમનકારી જાહેરાતો જેવા મહત્વપૂર્ણ અપડેટ્સ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષના જોખમોને પહોંચી વળવાની અને નિવાસસ્થાનની સ્થિરતા સાબિત કરવાની વન વિભાગની ક્ષમતા યોજનાના લાંબા ગાળાના અમલીકરણ માટે નિર્ણાયક રહેશે.