ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટે કંપનીઓની ફોજદારી જવાબદારી નક્કી કરવા માટે એક નવો 'થ્રી-ફોલ્ડ ટેસ્ટ' આપ્યો છે. હવે માત્ર બોર્ડ મેમ્બર્સ જ નહીં, પરંતુ નિર્ણય લેવાની સત્તા ધરાવતો કોઈપણ વ્યક્તિ કંપનીની મુશ્કેલી વધારી શકે છે. રોકાણકારો માટે આ આંતરિક ગવર્નન્સ (Governance) પર ધ્યાન આપવાનો સમય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા Sanofi India Ltd. v. CBI કેસમાં આપવામાં આવેલા આ ચુકાદાએ કોર્પોરેટ જગતમાં ચર્ચા જગાવી છે. અત્યાર સુધી એવું માનવામાં આવતું હતું કે કંપનીની ગુનાહિત જવાબદારી ફક્ત ડિરેક્ટર્સ કે ટોચના મેનેજમેન્ટ સુધી મર્યાદિત છે, પરંતુ હવે તે દાયરો વિસ્તૃત થયો છે.
શું છે આ નવો 'થ્રી-ફોલ્ડ ટેસ્ટ'?
કોર્ટે ત્રણ તબક્કાની તપાસની પ્રક્રિયા નક્કી કરી છે:
- દસ્તાવેજી તપાસ: સૌ પ્રથમ એ જોવામાં આવશે કે કંપનીના બોર્ડ રિઝોલ્યુશન કે bylaws માં તે વ્યક્તિને નિર્ણય લેવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી કે નહીં.
- સ્વતંત્રતા અને વિવેક: જો દસ્તાવેજોમાં સ્પષ્ટતા ન હોય, તો એ તપાસવામાં આવશે કે શું તે વ્યક્તિ પોતાના રોજિંદા કામમાં નોંધપાત્ર સ્વતંત્રતા ધરાવે છે અને મહત્વના નિર્ણયો જાતે લે છે.
- કાયદાકીય જોગવાઈ: જો ઉપરની બંને બાબતોથી સ્પષ્ટતા ન થાય, તો કથિત રીતે જે કાયદાનું ઉલ્લંઘન થયું છે તેની વિશિષ્ટ કાયદાકીય જોગવાઈઓ લાગુ કરવામાં આવશે.
આ નિર્ણયનો હેતુ કંપનીઓને જટિલ માળખાનો ઉપયોગ કરીને જવાબદારીમાંથી બચતા રોકવાનો છે.
રોકાણકારો અને કંપનીઓ માટે શું છે બદલાવ?
આ ચુકાદા બાદ કંપનીઓએ હવે તેમના 'Delegation of Authority Matrix' (સત્તા સોંપણીનું માળખું) ને તાત્કાલિક અપડેટ કરવું પડશે. જે કંપનીઓમાં નિર્ણયો લેવાની પ્રક્રિયા અસ્પષ્ટ છે, તેમને હવે મોટું કાનૂની જોખમ છે. રોકાણકારોએ એવી કંપનીઓ પર નજર રાખવી જોઈએ જે પોતાની આંતરિક ગવર્નન્સ અને કમ્પ્લાયન્સ પોલિસીને વધુ પારદર્શક બનાવી રહી છે. હવેથી માત્ર એક વહીવટી પ્રક્રિયા નહીં, પરંતુ ચોક્કસ રેકોર્ડ રાખવો એ કંપનીના બચાવ માટેનું સૌથી મોટું કવચ બની રહેશે.