સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક નિર્ણય: હવે લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં પણ ઘરેલું ક્રૂરતા સામે કાયદાકીય રક્ષણ મળશે

લગ્ન જેવી લિવ-ઈન રિલેશનશિપને મળ્યું કાયદાકીય રક્ષણ

ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે આજે લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં ઘરેલું ક્રૂરતાના કાયદાઓ અંગે સ્પષ્ટતા કરતો એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. Dr. Lokesh B.H. & Ors. વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ કર્ણાટકા કેસમાં, જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ એન. કોટિસ્વર સિંહની બેન્ચે જણાવ્યું કે ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC)ની કલમ 498-A (જે હવે ભારતીય ન્યાય સંહિતાની કલમ 85 બની ગઈ છે) હેઠળ ઘરેલું ક્રૂરતા સામેના ગુનાહિત કાયદાઓ, લગ્નની પ્રકૃતિ જેવા લાંબા ગાળાના લિવ-ઈન રિલેશનશિપ ધરાવતા પાર્ટનર્સ પર પણ લાગુ પડશે.

કયા સંબંધોને મળશે કાયદાકીય સુરક્ષા?

આ ચુકાદાનો મુખ્ય આધાર સંબંધની એવી વ્યાખ્યા પર છે જે કાયદાકીય સુરક્ષાને યોગ્ય ઠેરવે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે દરેક સહજીવન આવા રક્ષણ હેઠળ નહીં આવે. આ ચોક્કસ કાયદાકીય સુરક્ષા મેળવવા માટે, સંબંધમાં લગ્ન કરવાનો સ્પષ્ટ ઈરાદો (intent to marry) હોવો ફરજિયાત છે. આ નિયમ ગંભીર અને લાંબા ગાળાના પ્રતિબદ્ધતાઓને સામાન્ય અથવા કામચલાઉ ગોઠવણોથી અલગ પાડવા માટે બનાવાયો છે.

સમાનતાનો અધિકાર અને ન્યાય

આ નિર્ણયને ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 14 (સમાનતાનો અધિકાર) હેઠળ ન્યાયી ઠેરવવામાં આવ્યો છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે લગ્ન જેવી લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં મહિલાઓને રક્ષણ ન આપવું એ કાયદાકીય રીતે પરણિત મહિલાઓની સરખામણીમાં અયોગ્ય ભેદભાવ ગણાશે. આ સંબંધોને કાયદાના દાયરામાં લાવીને, કોર્ટનો ઉદ્દેશ્ય પીડિત મહિલાઓને ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવાનો છે, પછી ભલે તેમની વૈવાલિક સ્થિતિ ગમે તે હોય, જો સંબંધ નિર્ધારિત માપદંડ પૂર્ણ કરે.

પુરાવાનો બોજ અને સાવચેતી

કાનૂની નિષ્ણાતોના મતે, આ ચુકાદો ફરિયાદ કરનાર પર પુરાવાનો પ્રારંભિક બોજ મૂકે છે. આ સુરક્ષાનો લાભ લેવા માંગતી મહિલાએ સંબંધની લગ્ન જેવી પ્રકૃતિના પુરાવા આપવા પડશે. આમાં સંયુક્ત નાણાકીય વ્યવહારો, સામાજિક સ્વીકૃતિ, અથવા લગ્નની સ્પષ્ટ પ્રતિબદ્ધતા જેવા પુરાવા સામેલ હોઈ શકે છે. કોર્ટે કાયદાના સંભવિત દુરુપયોગને પણ ધ્યાનમાં લીધો છે અને વ્યક્તિગત ફરિયાદોના સમાધાનને રોકવા માટે તપાસ દરમિયાન સાવચેતીપૂર્વક ન્યાયિક ચકાસણીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.

રોકાણકારો માટે શું?

નાણાકીય અને રોકાણના દૃષ્ટિકોણથી, આ દેશ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સામાજિક-કાનૂની વિકાસ છે, પરંતુ તેની સીધી અસર લિસ્ટેડ કંપનીઓ, શેરબજારના સૂચકાંકો અથવા કોર્પોરેટ નાણાકીય પ્રદર્શન પર થતી નથી. રોકાણકારોએ આને ભારતમાં વ્યક્તિગત અને ઘરેલું કાયદા અંગેના કાનૂની સિદ્ધાંતોમાં થયેલો ફેરફાર ગણવો જોઈએ. જાહેર જનતા માટે મુખ્ય બાબત એ રહેશે કે નીચલી અદાલતો ભવિષ્યના કેસોમાં 'લગ્ન કરવાનો ઈરાદો' (intent to marry) ના માપદંડોનું અર્થઘટન કેવી રીતે કરે છે, જે સર્વોચ્ચ અદાલતના નિર્ણયના વ્યવહારિક પહોંચ અને અમલીકરણને નિર્ધારિત કરશે.