સુપ્રીમ કોર્ટે ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભૂખ હડતાળ પર બેઠેલા નાગરિકોની તબીબી સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી એ રાજ્યની ફરજ છે. આ આદેશ જંતર મંતર પર કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુકના ૧૯ દિવસના ઉપવાસ અને સરકારના પ્રતિભાવના અભાવ વચ્ચે આવ્યો છે.
નાગરિકોની સુરક્ષા પર કોર્ટની ટિપ્પણી
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે ભૂખ હડતાળ પર બેઠેલા નાગરિકોના જીવનની સુરક્ષા કરવાની રાજ્યની બંધારણીય ફરજ પર ફરીથી ભાર મૂક્યો છે. વિરોધ વ્યક્ત કરવાના લોકશાહી અધિકારને સમર્થન આપતી વખતે, ન્યાયતંત્રએ જણાવ્યું છે કે સરકાર વિરોધ પ્રદર્શન કરનારાઓને જરૂરી તબીબી સંભાળ અને દેખરેખ પૂરી પાડવા માટે જવાબદાર છે, જ્યાં સુધી જીવન તાત્કાલિક જોખમમાં ન હોય ત્યાં સુધી તેમના ઉપવાસને બળજબરીથી સમાપ્ત કરવાની જરૂર નથી.
નાગરિક સુરક્ષા પર અદાલતનું અવલોકન
૧૬ જુલાઈ, ૨૦૨૬ ના રોજ, દિલ્હી હાઈકોર્ટે જંતર મંતર ખાતે ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શન અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ નાગરિકનું જીવન અમૂલ્ય છે. આ ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુક દ્વારા કરાયેલા ૧૯ દિવસના ઉપવાસ બાદ આવ્યો છે. વિવિધ પૂર્વ-નિર્ણયો દ્વારા સ્થાપિત કાનૂની દ્રષ્ટિકોણ સૂચવે છે કે રાજ્યએ ઉપવાસ દ્વારા વિરોધના અધિકારનો ઉપયોગ કરનારાઓ સાથે સંઘર્ષાત્મક અભિગમને બદલે સહયોગી અભિગમ અપનાવવો જોઈએ.
સરકારી સંવાદના ઐતિહાસિક ઉદાહરણો
ભૂતકાળના ન્યાયિક રેકોર્ડ દર્શાવે છે કે રાજ્યએ અગાઉ પણ તેમના વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન અગ્રણી વ્યક્તિઓ સાથે સક્રિય ભૂમિકા ભજવી છે. ઉદાહરણ તરીકે, 'ઇન રે: રામલીલા મેદાન ઇન્સિડેન્ટ' કેસમાં, અદાલતે એવી ઘટનાઓનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે જ્યાં વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓએ ફરિયાદોના નિવારણ માટે પ્રદર્શનકારીઓ સાથે સીધો સંવાદ કર્યો હતો. ૨૦૧૧ માં થયેલા ભૂખ હડતાળ દરમિયાન, કેન્દ્ર સરકારના સભ્યોએ ઉકેલ શોધવા માટે વિરોધ નેતૃત્વ સાથે જોડાણ કર્યું હતું, જે જાહેર પ્રદર્શન દરમિયાન નાગરિકના આરોગ્યને બગડતું અટકાવવાના હેતુથી થયેલા સંવાદની ઐતિહાસિક પેટર્ન દર્શાવે છે.
અસંમતિ પર ન્યાયિક માર્ગદર્શન
૨૦૨૪ ના અંતમાં, ન્યાયાધીશ સૂર્યાકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે ખેડૂત નેતાઓ દ્વારા કરાયેલા વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન ચોક્કસ દિશાનિર્દેશો આપ્યા હતા. અદાલતે આદેશ આપ્યો હતો કે સત્તાવાળાઓએ લાંબા સમય સુધી ઉપવાસ કરનારા, જેમ કે ૨૦ દિવસથી વધુ સમય માટે ઉપવાસ કરનારા, પ્રદર્શનકારીઓ માટે તબીબી સહાયની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. આ નિર્ણયો એ સ્થિતિને રેખાંકિત કરે છે કે અભિવ્યક્તિના સ્વરૂપ તરીકે ભૂખ હડતાળને ડિફોલ્ટ રૂપે જાહેર વ્યવસ્થા માટે ખતરો માનવામાં ન આવે. ન્યાયતંત્ર જાળવી રાખે છે કે આવા સંજોગોમાં રાજ્યની પ્રાથમિક ભૂમિકા વ્યક્તિના સુખાકારીનું રક્ષણ કરવાની છે, જ્યારે વ્યાપક જાહેર હિતને સંતુલિત કરવાનું છે. ધ્યાન સરકારની આરોગ્ય અને જીવનને પ્રાથમિકતા આપવાની જવાબદારી પર કેન્દ્રિત રહે છે, જ્યારે સંવેદનશીલ જાહેર પ્રદર્શનોનું સંચાલન કરવામાં આવે છે.