ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) હેઠળ વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ કઈ રીતે બળપ્રયોગ કરી શકે તે અંગે નવા કાયદાકીય માર્ગદર્શિકાઓ ચર્ચામાં છે. નિષ્ણાતોના મતે, પોલીસ માત્ર જરૂરિયાત મુજબ અને પ્રમાણસર બળનો જ ઉપયોગ કરી શકે છે.
વિરોધ પ્રદર્શનના સંચાલન માટે દેશમાં સ્પષ્ટ કાયદાકીય માળખું છે જે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની પોલીસની ફરજ અને નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારો વચ્ચે સંતુલન બનાવે છે. આ માળખાના કેન્દ્રમાં 'ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા' (BNSS) છે, જે જૂની ફોજદારી પ્રક્રિયાઓનું સ્થાન લે છે. BNSS ની કલમ 172 ખાસ કરીને ગેરકાયદેસર સભાઓને વિખેરવા માટે પોલીસ અધિકારીઓને સત્તા આપે છે. જોકે, આ સત્તા અમર્યાદિત નથી; મૌખિક ચેતવણીથી લઈને શારીરિક હસ્તક્ષેપ સુધીનું કોઈપણ પગલું સ્થિતિના પ્રમાણમાં (Proportional) હોવું અનિવાર્ય છે.
પ્રોપોર્શનાલિટી ડોક્ટ્રિન (Proportionality Doctrine)
કાયદાના નિષ્ણાતો ભાર મૂકે છે કે પરિસ્થિતિને થાળે પાડવા માટે પોલીસ બળપ્રયોગ ઓછામાં ઓછો હોવો જોઈએ. સુપ્રીમ કોર્ટના 'રામલીલા મેદાન' ચુકાદા જેવા અનેક સીમાચિહ્નરૂપ નિર્ણયોમાં પણ આ સિદ્ધાંતને સમર્થન મળ્યું છે. ભારતીય બંધારણની કલમ 19 હેઠળ મળેલા મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરતા, સત્તાધિશોએ બળપ્રયોગ કરતા પહેલા મનામણા અને ચેતવણી જેવા વિકલ્પો પર પ્રાધાન્ય આપવું પડે છે.
અટકાયત અને માનવ અધિકાર
પોલીસ દ્વારા કોઈની અટકાયત કરવામાં આવે ત્યારે તેમની સલામતીની જવાબદારી પોલીસની રહે છે. અટકાયત કરાયેલા વ્યક્તિને ત્વરિત તબીબી સહાય મેળવવાનો અધિકાર છે. વધુમાં, ન્યાયિક અર્થઘટન મુજબ, અટકાયત કર્યાની ક્ષણથી જ 24 કલાકનો સમયગાળો શરૂ થઈ જાય છે, જેના અંતે વ્યક્તિને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી ફરજિયાત છે. આ નિયમ વહીવટી મનસ્વીતાને રોકવા માટેનું એક મહત્વનું સાધન છે.
ન્યાયિક દેખરેખ
ભીડને નિયંત્રિત કરવાના નામે કાયદેસરના વિરોધને દબાવી શકાય નહીં. માત્ર પરવાનગીના અભાવે શાંતિપૂર્ણ સભાને સંપૂર્ણપણે રોકી શકાય નહીં, સિવાય કે તે જાહેર શાંતિ માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરતી હોય. અંતે, પોલીસ કાર્યવાહીની કાયદેસરતા તેના પાવરથી નહીં, પરંતુ તેની તર્કસંગતતા અને જરૂરિયાતથી માપવામાં આવે છે.