ભારતની જેલોમાં વર્ષ **2024** ના અંત સુધીમાં કુલ **5.09 લાખ** કેદીઓ છે, જેમાંથી **3.68 લાખ** એટલે કે લગભગ **73%** કેદીઓ એવા છે જેઓ હજુ પણ પોતાની ટ્રાયલની રાહ જોઈ રહ્યા છે. ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) છતાં વહીવટી ખામીઓને કારણે કેદીઓ જેલમાં સબડી રહ્યા છે.
ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં અવરોધ અને વહીવટી નિષ્ક્રિયતા
નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ બ્યુરો (NCRB) ના તાજેતરના ડેટા મુજબ, દેશભરની 1,331 જેલોમાં કેદીઓની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. આ ગંભીર સ્થિતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ ન્યાયિક વિલંબ અને કાયદાના અમલીકરણમાં રહેલી ખામીઓ છે. જોકે સરકારે અંડરટ્રાયલ કેદીઓને જામીન પર મુક્ત કરવા માટે ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ 479 દાખલ કરી છે, પરંતુ તેનો લાભ હજુ સુધી મોટાભાગના કેદીઓને મળી રહ્યો નથી.
ઘણા કિસ્સાઓમાં જેલ પ્રશાસન કોર્ટ સુધી પહોંચવામાં સક્રિય નથી, જેના પરિણામે હજારો લોકો નિર્દોષ હોવા છતાં વર્ષો સુધી જેલવાસ ભોગવી રહ્યા છે.
આર્થિક અને સામાજિક બોજ
આ આંકડો માત્ર એક કાયદાકીય પડકાર નથી, પરંતુ દેશની તિજોરી પર પણ મોટો આર્થિક બોજ છે. જેલનું સંચાલન અને કેદીઓનો નિભાવ ખર્ચ સરકાર માટે વધતો જઈ રહ્યો છે. અહેવાલ મુજબ, 60% થી વધુ કેદીઓ અશિક્ષિત અથવા ઓછું શિક્ષણ ધરાવે છે, જે તેમની પાસે કાયદાકીય સહાય મેળવવાની ક્ષમતા કે બેઈલ બોન્ડ ભરવાની આર્થિક સદ્ધરતાનો અભાવ દર્શાવે છે.
સિસ્ટમમાં સુધારાની જરૂરિયાત
હાલમાં કેસ ટ્રેકિંગ માટે કોઈ સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ રીયલ-ટાઇમ ઓડિટ સિસ્ટમ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા હાઈકોર્ટને આ અંગે સૂચનાઓ આપવામાં આવી હોવા છતાં, ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર પરિસ્થિતિ જટિલ છે. ભવિષ્યમાં જો રાજ્યો દ્વારા કલમ 479 નો કડક અમલ કરવામાં આવે અને ડિજિટલ કેસ-ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ અપનાવવામાં આવે, તો જ આ આંકડામાં ઘટાડો થવાની સંભાવના છે.