ભારતમાં વિવાદ નિવારણ: મધ્યસ્થી નિષ્ફળ, લોક અદાલતનો દબદબો!

મધ્યસ્થીની નિષ્ફળતા: ઊંચી અપેક્ષાઓ, ઓછું પરિણામ

સંસદમાં રજૂ કરાયેલા આંકડા દર્શાવે છે કે કોમર્શિયલ કોર્ટ્સ એક્ટ હેઠળના ફરજિયાત પ્રી-ઇન્સ્ટિટ્યુશન મધ્યસ્થી (Mandatory Pre-Institution Mediation) ની અસરકારકતા ઘણી ઓછી છે. જુલાઈ 2018 થી સપ્ટેમ્બર 2025 સુધીમાં 5,65,676 અરજીઓ દાખલ થઈ હોવા છતાં, ખૂબ જ ઓછા કેસોમાં સમાધાન થયું છે. ઉદાહરણ તરીકે, નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં 59,568 અરજીઓમાંથી માત્ર 877 સમાધાન થયા, જે લગભગ 1.47% નો સફળતા દર દર્શાવે છે. તેના અગાઉના વર્ષ, 2023-24 માં 51,019 અરજીઓમાંથી 1,139 સમાધાન નોંધાયા હતા. આમાંના ઘણા કેસો 'નોન-સ્ટાર્ટર' (non-starter) છે, એટલે કે પક્ષકારોએ પ્રક્રિયા શરૂ કર્યા પછી આગળ મધ્યસ્થી માટે ગયા જ નથી.

આ નિષ્ફળતાના મુખ્ય કારણોમાં તાલીમ પામેલા મધ્યસ્થીઓની અછત અને ખાસ કોમર્શિયલ મધ્યસ્થી સેલની ગેરહાજરી જેવા માળખાકીય પ્રશ્નો છે. વળી, 'તાત્કાલિક વચગાળાના રાહત' (urgent interim relief) જેવી કલમો પક્ષકારોને મધ્યસ્થી ટાળવાનો સરળ માર્ગ આપે છે, જેના કારણે આ પ્રક્રિયા માત્ર એક ઔપચારિકતા બની રહી છે. વડાપ્રધાનની આર્થિક સલાહકાર સમિતિના સભ્ય સંજીવ સન્યાલ જેવા નિષ્ણાતો માને છે કે આ ફરજિયાત પગલું 3-5 મહિનાનો વિલંબ અને કાનૂની ખર્ચ વધારે છે.

લોક અદાલત: અસરકારક અને ઝડપી ઉકેલ

ફરજિયાત મધ્યસ્થીની મુશ્કેલીઓની તુલનામાં, લોક અદાલતો કેસોના નિકાલમાં સતત સફળતા મેળવી રહી છે. નેશનલ લીગલ સર્વિસીસ ઓથોરિટી (NALSA) ના આંકડા મુજબ, 2025 માં રાષ્ટ્રીય લોક અદાલતોમાં 14.8 કરોડ થી વધુ કેસોનો ઉકેલ આવ્યો, જે 2021 માં 1.27 કરોડ કેસોથી નોંધપાત્ર વધારો છે. 1987 ના લીગલ સર્વિસીસ ઓથોરિટી એક્ટ હેઠળ કાર્યરત આ લોક અદાલતો ઝડપી, ખર્ચ-અસરકારક અને સુમેળભર્યું પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે, જે કોર્ટના કામના ભારણને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. લોક અદાલત દ્વારા પસાર કરાયેલા એવોર્ડ કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા હોય છે.

માળખાકીય પડકારો અને ભવિષ્ય

વિવાદ નિવારણના વિશાળ પરિદ્રશ્યમાં અન્ય માળખાકીય અવરોધો પણ છે. 2019 માં સુધારેલા આર્બિટ્રેશન એન્ડ કોન્સીલિયેશન એક્ટ હેઠળ ફરજિયાત આર્બિટ્રેશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (Arbitration Council of India) ની સ્થાપના હજુ સુધી થઈ નથી, જેના માટે કોઈ સમયરેખા કે કારણો જણાવાયા નથી. નિષ્ણાતો હવે મધ્યસ્થીને સ્વૈચ્છિક બનાવવાની તરફેણમાં છે, કારણ કે વર્તમાન ફરજિયાત પ્રક્રિયા મદદ કરવાને બદલે અવરોધરૂપ બની રહી છે. 2023 ના નવા મેડિએશન એક્ટ (Mediation Act 2023) માં પણ સ્વૈચ્છિક પ્રી-લિટિગેશન મધ્યસ્થી તરફ ઝુકાવ જોવા મળ્યો છે. ફરજિયાત મધ્યસ્થી દ્વારા અર્થપૂર્ણ સમાધાન પ્રાપ્ત કરવામાં સતત પડકારો અને આર્બિટ્રેશન કાઉન્સિલ જેવી મુખ્ય સંસ્થાકીય સુધારાઓમાં વિલંબ, ભારતની કાર્યક્ષમ અને સુલભ ન્યાય પ્રણાલી પહોંચાડવાની ક્ષમતા પર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે, જે વિદેશી રોકાણ અને વ્યવસાય કરવામાં સરળતાને અસર કરી શકે છે.