ભારતીય કોર્ટ વેકેશન સિસ્ટમમાં સુધારાની માંગ ફરી તેજ

ભારતમાં કોર્ટના વેકેશનની જૂની પ્રથા સામે ફરી એકવાર સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. આ વિલંબિત ન્યાયિક પ્રક્રિયા દેશની આર્થિક કાર્યક્ષમતાને કેવી રીતે અસર કરે છે તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. રોકાણકારો માટે, ખાસ કરીને કોમર્શિયલ અને ઇન્સોલ્વન્સી કેસોમાં ઝડપી કાનૂની નિરાકરણ વ્યવસાયિક વાતાવરણને સુધારવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. નિષ્ણાતો સૂચવી રહ્યા છે કે વર્ષભર કોર્ટ કાર્યરત રહે તે માટે જજ વ્યક્તિગત રજા લઈ શકે છે.

શું થયું?

કાનૂની નિષ્ણાતો ભારતમાં કોર્ટના પરંપરાગત વેકેશન સિસ્ટમની ટીકા કરી રહ્યા છે. તેઓ તેને એક એવી બ્રિટિશકાળની પ્રથા ગણાવી રહ્યા છે જે ન્યાયિક કામગીરીના સમયને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે. સિનિયર એડવોકેટ એન.એલ. રાજાએ તાજેતરમાં જણાવ્યું હતું કે ઉનાળા અને શિયાળાની રજાઓ દરમિયાન સમગ્ર કોર્ટ સિસ્ટમને બંધ રાખવાની પ્રથા ન્યાયિક કેસોના ભારણને સીધી રીતે વધારે છે. હાલના સિસ્ટમ-વાઇડ શટડાઉન મોડેલને બદલે, વ્યક્તિગત જજ રજા લે તેવું મોડેલ અપનાવવાની દલીલ કરવામાં આવી રહી છે, જેથી જજોનો વ્યક્તિગત સમય ઘટાડ્યા વિના વર્ષભર કોર્ટ કાર્યરત રહે.

અર્થતંત્ર માટે શા માટે મહત્વપૂર્ણ?

રોકાણ સમુદાય માટે, ન્યાયિક કાર્યક્ષમતા એ વ્યવસાય કરવાની સરળતાનો એક નિર્ણાયક ભાગ છે. કાનૂની અવરોધો ઘણીવાર કોમર્શિયલ વિવાદ નિરાકરણ, કરારનો અમલ અને ઇન્સોલ્વન્સી એન્ડ બેંકરપ્સી કોડ (IBC) હેઠળના નાદારીની કાર્યવાહીમાં વિલંબ કરે છે. જ્યારે કોર્ટમાં કેસોનો મોટો બોજ હોય છે, ત્યારે મૂડી વર્ષો સુધી મુકદ્દમામાં અટવાયેલી રહી શકે છે, જે વ્યવસાયિક વૃદ્ધિ અને તરલતાને અવરોધે છે. સતત, વર્ષભર ન્યાયિક ઉપલબ્ધતાની ખાતરી આપતી સિસ્ટમ તરફ આગળ વધવું એ આ વિલંબને ઘટાડવાનો એક માર્ગ માનવામાં આવે છે. આનાથી આર્થિક વિવાદોનો ઝડપી નિકાલ થઈ શકે છે, જે લિસ્ટેડ કંપનીઓ અને એકંદર બજારના સેન્ટિમેન્ટને અસર કરે છે.

કામગીરીની વાસ્તવિકતા

ન્યાયિક કામકાજના દિવસોનો ડેટા આ સુધારણા ચર્ચાનો કેન્દ્રબિંદુ બન્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટના જજો હાલમાં વાર્ષિક આશરે 193 દિવસ કામ કરે છે, જ્યારે હાઈકોર્ટ અને સિવિલ કોર્ટ 210 દિવસ કાર્યરત રહે છે. ક્રિમિનલ ટ્રાયલ કોર્ટ, જે મોટાભાગની પ્રક્રિયાત્મક બાબતો સંભાળે છે, તે 245 દિવસ કામ કરે છે. આ વર્તમાન કેલેન્ડર મોટા અંતરાલો છોડી દે છે જ્યાં ન્યાયિક પ્રવૃત્તિ મર્યાદિત હોય છે. સુધારાના સમર્થકો દલીલ કરે છે કે કામકાજના આ મર્યાદિત સમયગાળા વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાની માંગ સાથે સુસંગત નથી, જ્યાં કાનૂની કાર્યક્ષમતા સર્વોપરી છે.

અગાઉના સુધારણા પ્રસ્તાવો

આ પહેલીવાર નથી કે સિસ્ટમ પર પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હોય. 2009 માં લો કમિશન અને 2023 માં સંસદીય સ્થાયી સમિતિ બંનેએ કેસોના ભારણને પહોંચી વળવા કોર્ટની રજાઓ ટૂંકી કરવાની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. ભારતના ભૂતપૂર્વ ચીફ જસ્ટિસ આર.એમ. લોઢાએ પણ અગાઉ એક માળખું સૂચવ્યું હતું જ્યાં જજો અગાઉથી રજાની તારીખો જાહેર કરી શકે, જેથી કોર્ટ કાર્યરત રહી શકે. આ સતત ભલામણો છતાં, માળખાકીય સ્થિતિ યથાવત રહી છે.

આધુનિકીકરણ તરફનો માર્ગ

ફક્ત વેકેશન શેડ્યૂલ બદલવા ઉપરાંત, નિષ્ણાતો ન્યાયિક સિસ્ટમના વ્યાપક અપગ્રેડની માંગ કરી રહ્યા છે. સૂચનોમાં પગાર, આવાસ અને તબીબી લાભોને પ્રમાણિત કરવા માટે સ્વતંત્ર ન્યાયિક પગાર અને સેવા પંચની સ્થાપના, તેમજ સંશોધન અને ટેકનોલોજીનું બહેતર એકીકરણ શામેલ છે. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વહીવટી સહાયમાં સુધારો કરીને, સમર્થકો માને છે કે ન્યાયતંત્ર પરંપરાગત શટડાઉન અવધિ પર આધાર રાખ્યા વિના વધુ કેસોને હેન્ડલ કરી શકે છે.

રોકાણકારોએ શું ટ્રેક કરવું?

રોકાણકારો અને બજાર સહભાગીઓએ ન્યાયિક સેવા શરતો અને વર્ષભર કોર્ટ કામગીરીના અમલીકરણ અંગેની કોઈપણ સંભવિત નીતિગત ફેરફારો પર નજર રાખવી જોઈએ. મુખ્ય ટ્રેક કરી શકાય તેવી બાબતોમાં સંસદીય સમિતિઓ તરફથી અપડેટ્સ, સિસ્ટમિક ઓપરેશનલ ફેરફારો અંગે ન્યાયતંત્ર તરફથી નિવેદનો અને કોર્ટના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડિજિટલ એકીકરણને અપગ્રેડ કરવાના ઉદ્દેશ્યથી કોઈપણ બજેટ ફાળવણીનો સમાવેશ થાય છે. આ પગલાં વ્યવસાય માટે વધુ કાર્યક્ષમ કાનૂની માળખા તરફ પ્રગતિના સૂચકાંકો તરીકે સેવા આપી શકે છે.