મદ્રાસ હાઈકોર્ટનો સરકાર પર કટાક્ષ: આર્બિટ્રેશન કાયદામાં વિલંબ, Sundaram Finance જેવી કંપનીઓ પર જોખમ?

મદ્રાસ હાઈકોર્ટ, જસ્ટિસ આનંદ વેંકટેશની આગેવાની હેઠળ, કાર્યપાલિકાને આર્બિટ્રેશન અને સમાધાન (સુધારા) અધિનિયમ, 2019 ના મહત્વપૂર્ણ ભાગોને તાત્કાલિક અમલમાં મૂકવા માટે એક મજબૂત અપીલ કરી છે. મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે arbitration institutions ની નિમણૂક માટે અદાલતોને સશક્ત બનાવતી જોગવાઈઓને નોટિફાય કરવામાં સરકાર નિષ્ફળ રહી છે, જેના કારણે એક ગંભીર સ્થગિતતા (stalemate) સર્જાઈ છે.

2019 ના સુધારા પહેલા, હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ આવી સંસ્થાઓ નક્કી કરતા હતા, પરંતુ હવે આ ભૂમિકા સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટને સોંપવાનો પ્રસ્તાવ છે, જેમાં ભારતીય આર્બિટ્રેશન કાઉન્સિલ દ્વારા સંસ્થાઓનું ગ્રેડિંગ કરવામાં આવશે. જોકે, કલમ 2(c)(a) અને 11(3-A) જેવી જોગવાઈઓ હજુ સુધી લાગુ કરવામાં આવી નથી, જેના કારણે ઔપચારિક માન્યતા માટે કોઈ વૈધાનિક પદ્ધતિ (statutory mechanism) નથી. આના પરિણામે, જ્યારે કોઈ આર્બિટ્રલ એવોર્ડને પડકારવામાં આવે છે, ત્યારે courts ને સ્વતંત્ર રીતે arbitration institutions ની વિશ્વસનીયતાનું મૂલ્યાંકન કરવું પડે છે. આ પ્રક્રિયા સમય માંગી લે તેવી અને અસંગત પરિણામો તરફ દોરી જનારી છે.

કોર્ટે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે નાણાકીય સંસ્થાઓ, જેમ કે Sundaram Finance, પોતાના સંગઠનો બનાવી શકે છે અને તેમને પોતાના મધ્યસ્થીઓ (arbitrators) સાથે આર્બિટ્રલ બોડી તરીકે નિયુક્ત કરી શકે છે. આ પગલું સુપ્રીમ કોર્ટના એવા ચુકાદાઓને બાયપાસ કરવાનો પ્રયાસ હોઈ શકે છે જે એકતરફી નિમણૂકોને પ્રતિબંધિત કરે છે.

આશરે ₹60,000 કરોડ ની માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન અને 20s ની આસપાસ P/E રેશિયો ધરાવતી અગ્રણી નોન-બેન્કિંગ ફાઇનાન્સિયલ કંપની (NBFC) Sundaram Finance, એક એવા ક્ષેત્રમાં કાર્યરત છે જે કાર્યક્ષમ વિવાદ નિવારણ પર ખૂબ આધાર રાખે છે. વર્તમાન નિયમનકારી અનિશ્ચિતતા સીધું જોખમ ઊભું કરે છે. સ્પષ્ટ સંસ્થાકીય માળખાના અભાવે તેના આર્બિટ્રેશન એવોર્ડ્સને પડકારવામાં આવે તો દેવાની વસૂલાત (debt recovery) માં વિલંબ થઈ શકે છે અને મુકાદમાનો ખર્ચ (litigation costs) વધી શકે છે. 24 ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધીમાં, Sundaram Finance નો શેર ₹5,467 ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યો હતો, જે બજારના વિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે, પરંતુ સતત નિયમનકારી અનિશ્ચિતતા આ વિશ્વાસને ઘટાડી શકે છે.

ભારતને આર્બિટ્રેશન હબ બનાવવાની જે મહત્વાકાંક્ષા 2019 ના સુધારા દ્વારા રાખવામાં આવી હતી, તે કાર્યપાલિકાની આ નિષ્ક્રિયતાને કારણે નોંધપાત્ર અવરોધોનો સામનો કરી રહી છે. જ્યારે 2019 ના અધિનિયમનો ઉદ્દેશ્ય નિમણૂકોને સંસ્થાકીય બનાવીને અને સંસ્થાઓનું ગ્રેડિંગ કરીને આર્બિટ્રેશનને સુવ્યવસ્થિત કરવાનો હતો, ત્યારે નોટિફિકેશનમાં વિલંબ આ ઉદ્દેશ્યોને નબળા પાડે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, ICC, LCIA અને SIAC જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓ મજબૂત માળખા પ્રદાન કરે છે અને ન્યૂયોર્ક કન્વેન્શન હેઠળ અમલીકરણની ખાતરી આપે છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય આર્બિટ્રેશનમાં વિશ્વાસ વધારે છે. તેનાથી વિપરીત, ભારતની વર્તમાન પરિસ્થિતિ, જે કાયદાકીય શૂન્યાવકાશ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે, તે તેની આર્બિટ્રેશન પ્રક્રિયાઓની તટસ્થતા અને કાર્યક્ષમતાને મંદ પાડવાનું જોખમ ધરાવે છે.

ડ્રાફ્ટ આર્બિટ્રેશન અને સમાધાન (સુધારા) બિલ 2024, ઓનલાઈન ડિસ્પ્યુટ રિઝોલ્યુશન (ODR) અને વધુ સંસ્થાકીયકરણ તરફ નિર્દેશ કરે છે, જે નાણાકીય વિવાદ નિવારણને ઝડપી બનાવવા અને Sundaram Finance જેવી સંસ્થાઓ પરનો બોજ ઘટાડવાનો હેતુ ધરાવે છે. જોકે, આ પહેલનું સફળ અમલીકરણ હાલના કાયદાઓની નોટિફિકેશન જેવા મૂળભૂત મુદ્દાઓને ઉકેલવા પર નિર્ભર છે.

હાલનો કાયદાકીય ગેપ પ્રણાલીગત જોખમો માટે ફળદ્રુપ જમીન બનાવે છે. NBFCs સહિતની નાણાકીય સંસ્થાઓને આર્બિટ્રલ એવોર્ડ્સના વધતા કાનૂની પડકારોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. arbitration institutions ને ઔપચારિક રીતે નિયુક્ત અને ગ્રેડ કરવાની અદાલતોની અસમર્થતાનો અર્થ એ છે કે ઓછી જાણીતી અથવા સ્વ-નિર્મિત સંસ્થાઓના એવોર્ડ્સ સંસ્થાની પ્રતિષ્ઠાના આધારે લાંબા સમય સુધી પડકારાઈ શકે છે, ફક્ત એવોર્ડના ગુણદોષ પર નહીં. આનાથી આર્બિટ્રેશન પરિણામો રદ થવાનું અથવા નોંધપાત્ર રીતે વિલંબિત થવાનું જોખમ વધે છે, જે વ્યવસાયિક નિશ્ચિતતા અને નાણાકીય પુનઃપ્રાપ્તિને અસર કરે છે.

વધુમાં, impartiality સુનિશ્ચિત કરવાનો હેતુ ધરાવતો Perkins સિદ્ધાંત, જો સંસ્થાઓને ફક્ત ધિરાણકર્તાઓ તરીકે જોવામાં આવે જેઓ ન્યાયિક દેખરેખને ટાળવા માંગે છે, તો તે નબળો પડી શકે છે. મદ્રાસ હાઈકોર્ટની આ અવલોકન કે કેટલીક સંસ્થાઓ ફક્ત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ 'ઓળંગવા' માટે સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, તે નિયમનકારી આર્બિટ્રેજ (regulatory arbitrage) ની સંભાવના દર્શાવે છે. આ કાનૂની અનિશ્ચિતતા ઘરેલું અને આંતરરાષ્ટ્રીય બંને પક્ષકારોને ભારતીય આર્બિટ્રેશન પર આધાર રાખવાથી રોકી શકે છે, જે ભારતને આર્બિટ્રેશન-ફ્રેંડલી અધિકારક્ષેત્ર તરીકે પ્રોત્સાહન આપવાના કાયદાકીય પ્રયાસોનો સામનો કરે છે અને નાણાકીય વિવાદો માટે ધીમી, પરંપરાગત કોર્ટ કાર્યવાહી પર નિર્ભરતા વધારી શકે છે.

કોર્ટ દ્વારા કાર્યપાલિકાને કરવામાં આવેલી 'ઉત્કટ અપીલ' એક નિર્ણાયક વળાંક સમાન છે. જો આર્બિટ્રેશન અને સમાધાન (સુધારા) અધિનિયમ, 2019 ની સંબંધિત જોગવાઈઓને તાત્કાલિક નોટિફાય કરવામાં આવે, તો તે arbitration institutions ની નિમણૂક અને ગ્રેડિંગ માટે સ્પષ્ટ માર્ગ ફરીથી સ્થાપિત કરી શકે છે, જેનાથી વર્તમાન અનિશ્ચિતતાઓ ઓછી થઈ શકે છે. આ ભારતને આર્બિટ્રેશનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ સાથે વધુ નજીકથી સંરેખિત કરશે. વૈકલ્પિક રીતે, સતત કાર્યપાલિકાની નિષ્ક્રિયતા વધુ ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ, નાણાકીય વિવાદ નિવારણમાં વિલંબ અને ભારતના આર્બિટ્રેશન ઇકોસિસ્ટમમાં વિશ્વાસના ઘટાડાનું જોખમ ધરાવે છે.