Whalesbook
શું થયું?
બોમ્બે હાઈકોર્ટે યરવડા મેન્ટલ હોસ્પિટલમાં થયેલી કસ્ટોડિયલ ડેથ (custodial death) માટે મહારાષ્ટ્ર સરકારને જવાબદાર ઠેરવી છે. કોર્ટે રાજ્ય સરકારને આદેશ આપ્યો છે કે 2013માં હોસ્પિટલમાં અન્ય એક દર્દી દ્વારા માર્યા ગયેલા દર્દીના પરિવારને ₹22 લાખનું વળતર ચૂકવવામાં આવે. આ રકમ લોકાયુક્તના અગાઉના આદેશ બાદ અપાયેલી ₹1 લાખની રકમ ઉપરાંત છે. જસ્ટિસ મનીષ પિટાળે અને જસ્ટિસ શ્રીરામ વી. શિર્ષતની બેન્ચે હોસ્પિટલ દ્વારા કોઈ ક્ષતિ ન હોવાના દાવાને ફગાવી દીધો અને જણાવ્યું કે આ ઘટના સંસ્થાકીય બેદરકારીનું સીધું પરિણામ હતું.
ગવર્નન્સ અને કમ્પ્લાયન્સમાં નિષ્ફળતા
કોર્ટના આ નિર્ણયથી સંસ્થાકીય કામગીરીમાં ગંભીર ખામીઓ પ્રકાશમાં આવી છે. ઘટના સમયે, જ્યાં ઓબ્ઝર્વેશન વોર્ડમાં 72 દર્દીઓ હતા, ત્યાં રાત્રિ દરમિયાન માત્ર ત્રણ એટેન્ડન્ટ (attendant) ડ્યુટી પર હતા. આ સ્ટાફિંગ લેવલ, સ્ટેટ મેન્ટલ હેલ્થ રૂલ્સ, 1990ની સીધી વિરુદ્ધ હતું, જે મુજબ દર પાંચ દર્દી દીઠ એક એટેન્ડન્ટ હોવો ફરજિયાત છે. કોર્ટે આ સ્ટાફની સંખ્યા અપૂરતી ગણાવી અને કહ્યું કે હોસ્પિટલે દર્દીઓની સંભાળ રાખવાની પોતાની મૂળભૂત ફરજમાં નિષ્ફળતા દાખવી છે.
દેખરેખની નિષ્ફળતાની અસર
જાહેર ગવર્નન્સ (public governance) અને સંસ્થાકીય વિશ્વસનીયતાનો અભ્યાસ કરનારાઓ માટે, આ કેસ અપૂરતી દેખરેખના જોખમોની એક તીવ્ર યાદ અપાવે છે. કોર્ટે ખાસ કરીને સત્તાવાળાઓની ટીકા કરી હતી કે તેઓ હિંસક વૃત્તિ ધરાવતા દર્દીઓને અન્ય દર્દીઓથી અલગ રાખવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા, જ્યારે તેમની આક્રમક વૃત્તિઓ વિશે જાણકારી હતી. આ ઓપરેશનલ નિષ્ફળતાને ઘટનાનું મુખ્ય કારણ ગણાવ્યું. આ નિર્ણય ભારપૂર્વક જણાવે છે કે આવી નિષ્ફળતાઓ બંધારણના આર્ટિકલ 21 હેઠળ જીવનના અધિકારનું ઉલ્લંઘન છે, જેનાથી રાજ્યની સ્પષ્ટ કાનૂની અને નાણાકીય જવાબદારી ઊભી થાય છે.
નાણાકીય અને માનવીય વિચારણાઓ
વળતરની ગણતરી મૃતકના આવકવેરા રેકોર્ડના આધારે કરવામાં આવી હતી, જેનાથી ₹17 લાખની નિર્ભરતાના નુકસાનની સ્થાપના થઈ. વધુમાં, કોર્ટે ₹5 લાખનો વધારો કર્યો કારણ કે મૃતકનો પુત્ર 90% કાયમી માનસિક વિકલાંગતા ધરાવે છે. બેન્ચે સ્પષ્ટપણે રાજ્યના પ્રમાણભૂત વળતરના ધોરણો, જેમ કે જીવનના નુકસાન માટે ₹2 લાખ અને કસ્ટોડિયલ ડેથ માટે ₹5 લાખ, ને નકારી કાઢ્યા અને આ દુર્ઘટનાની ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓને જોતાં તેમને અપૂરતા ગણાવ્યા. રાજ્યને આઠ અઠવાડિયાની અંદર ચુકવણી પૂર્ણ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે, અને કોઈપણ વિલંબ પર વાર્ષિક 9% વ્યાજ દર લાગુ પડશે.
રોકાણકારો અને નિરીક્ષકોએ શું ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ?
અહીં મુખ્ય ધ્યાનમાં લેવા જેવી બાબત એ છે કે રાજ્ય સંચાલિત સંસ્થાઓમાં સુરક્ષા પ્રોટોકોલ (safety protocols) અને સ્ટાફિંગ ધોરણોનું અમલીકરણ. સંસ્થાકીય નિષ્ફળતા, ભલે જાહેર હોય કે ખાનગી સંસ્થાઓમાં, ઘણીવાર સ્થાપિત નિયમોનું સખત પાલન ન કરવાથી ઉદ્ભવે છે. નિયમનકારી અનુપાલનના નિરીક્ષકો આવા નિર્ણયો બાદ રાજ્ય સંસ્થાઓમાં સંભવિત નીતિગત ફેરફારો અથવા વહીવટી ઓડિટમાં વધારો જોઈ શકે છે જેથી આવી ખામીઓનું પુનરાવર્તન ન થાય. જાહેર સંસ્થાઓની મૂળભૂત માનવ સુરક્ષા ધોરણો જાળવવાની ક્ષમતા ગવર્નન્સની ગુણવત્તા અને સંસ્થાકીય પરિપક્વતાનો મુખ્ય સૂચક રહે છે.