Mehul Choksi: ભારત પ્રત્યાર્પણનો માર્ગ મોકળો? બેલ્જિયમ કોર્ટની મોટી ભલામણ!

બેલ્જિયમ કોર્ટની ભલામણ: શું છે મામલો?

બેલ્જિયમની Antwerp Court of Appeal એ જણાવ્યું છે કે મહેુલ ચોક્સીને ભારત પ્રત્યાર્પણ કરી શકાય છે. આ નિર્ણય ₹13,000 કરોડના પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB) કૌભાંડના સંબંધમાં લેવાયો છે. આ ભલામણ 3જી એપ્રિલે કરવામાં આવી હતી અને તે ચોક્સી સામેના સાતમાંથી છ આરોપોને લાગુ પડે છે.

પ્રત્યાર્પણ શા માટે મંજૂર થયું?

અદાલતે 'દ્વિ-ગુનાહિતતા' (dual criminality) ના સિદ્ધાંતના આધારે આ નિર્ણય લીધો છે. આનો અર્થ એ છે કે જે આરોપો હેઠળ પ્રત્યાર્પણ માંગવામાં આવ્યું છે, તે ભારતમાં અને બેલ્જિયમ બંને દેશોમાં ગુના ગણવા જોઈએ. ગુનાહિત ષડયંત્ર, વિશ્વાસઘાત, બનાવટ અને ગેરકાયદેસર લાભ મેળવવા જેવા આરોપો બેલ્જિયમ કાયદા હેઠળ પણ ગુનાપાત્ર ઠર્યા છે. આ કારણે, ભારત અને બેલ્જિયમ વચ્ચેની પ્રત્યાર્પણ સંધિની શરતો પૂરી થાય છે. ભારતે 27 ઓગસ્ટ 2024 ના રોજ મુંબઈ કોર્ટના વોરંટના આધારે પ્રત્યાર્પણની સત્તાવાર વિનંતી કરી હતી.

એક આરોપ નકારાયો, અંતિમ નિર્ણય બાકી

જોકે, અદાલતે "પુરાવાનો નાશ કરવો કે તેમાં છેડછાડ કરવી" (tampering or destroying of evidence) ના એક આરોપ પર પ્રત્યાર્પણની ભલામણ કરી નથી. તેનું કારણ એ છે કે આ આરોપ હાલમાં બેલ્જિયમના કાયદા હેઠળ ગુનો નથી. આ નિર્ણય એક મોટી અડચણ દૂર કરે છે, પરંતુ Mehul Choksi ને ભારત પ્રત્યાર્પણ કરવાનો અંતિમ નિર્ણય બેલ્જિયમ સરકાર જ લેશે. અદાલતે ચોક્સીના સંભવિત ગેરવર્તન, અન્યાયી ટ્રાયલ અથવા અમાનવીય વ્યવહાર અંગેની સંરક્ષણ પક્ષની ચિંતાઓને પણ ફગાવી દીધી હતી. ભારતે તેની સુરક્ષા અને કાનૂની અધિકારો અંગે પૂરતી ખાતરી આપી હતી, જેમાં મુંબઈની આર્થર રોડ જેલની બેરેક નંબર 12 માં તેની યોજનાબદ્ધ અટકાયતની વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રત્યાર્પણ પ્રક્રિયામાં પડકારો

અદાલતની હકારાત્મક ભલામણ છતાં, પ્રત્યાર્પણ પ્રક્રિયામાં હજુ પણ જટિલતાઓ અને સંભવિત વિલંબ રહી શકે છે. પુરાવા નાશ કરવાના આરોપનો અસ્વીકાર, ભલે તે બેલ્જિયમ કાયદા હેઠળ કાયદેસર હોય, તેનો અર્થ એ છે કે તે પ્રત્યાર્પણનો ભાગ નહીં બને. બેલ્જિયમ સરકારનો અંતિમ નિર્ણય હજુ બાકી છે, અને ચોક્સી અદાલતના નિર્ણય સામે બેલ્જિયમના સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે, જે કાનૂની લડાઈને લંબાવી શકે છે. ભારતે ઐતિહાસિક રીતે આર્થિક ભાગેડુઓના પ્રત્યાર્પણમાં પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો છે. 2020 થી 134 વ્યક્તિઓને પરત લાવવામાં સફળતા મળી હોવા છતાં, ચોક્સી જેવા હાઈ-પ્રોફાઈલ ગુનેગારોનું પ્રત્યાર્પણ એક લાંબી અને જટિલ પ્રક્રિયા બની રહે છે. ₹13,000 કરોડના આ વિશાળ કૌભાંડમાં PNB માં નકલી Letters of Undertaking અને Foreign Letters of Credit નો ઉપયોગ થયો હતો.