Whalesbook
વધતા તણાવ વચ્ચે એનર્જી સિક્યોરિટી
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની 15 મેની UAE ની મુલાકાત પશ્ચિમ એશિયામાં વધેલા ભૂ-રાજકીય તણાવ વચ્ચે ભારતની એનર્જી સિક્યોરિટી (Energy Security) ને મજબૂત કરવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. હાલમાં, બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent crude) ના ભાવ આશરે $107.59 પ્રતિ બેરલ ની આસપાસ ચાલી રહ્યા છે. ગયા વર્ષની સરખામણીમાં આ 61.48% નો મોટો ઉછાળો છે, જે સપ્લાય ચેઇનની નબળાઈઓ, ખાસ કરીને હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz) આસપાસની ચિંતાઓને દર્શાવે છે. ભારત, જે તેના ક્રૂડ ઓઇલનો 85% થી વધુ હિસ્સો આયાત કરે છે, તેના માટે આ બજારના ફેરફારો આર્થિક દબાણ લાવે છે, જેમાં ફુગાવાનો (inflation) ખતરો અને વર્તમાન ખાધ (current account deficit) માં વધારો શામેલ છે. આ મુલાકાત અસ્થિર વૈશ્વિક વાતાવરણમાં સપ્લાયની સ્થિરતા અને વિશ્વસનીયતાને પ્રાથમિકતા આપવા પર ભાર મૂકે છે.
ભારતનું વૈવિધ્યકરણ અને UAE ની ભૂમિકા
ભારતની એનર્જી સિક્યોરિટી સ્ટ્રેટેજી હંમેશા તેની મોટી આયાત નિર્ભરતા સાથે સંકળાયેલી રહી છે. ઐતિહાસિક રીતે, ભારતના ક્રૂડ ઓઇલ આયાતનો લગભગ 45% હિસ્સો મધ્ય પૂર્વમાંથી આવતો હતો, જેમાંથી મોટાભાગનો હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થાય છે. પશ્ચિમ એશિયામાં તાજેતરના તણાવને કારણે ચિંતાઓ વધી છે, અને માર્ચ 2026 સુધીમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ $120 પ્રતિ બેરલ ની નજીક પહોંચવાની શક્યતા છે. ભારતે તેના આયાત સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યકરણના પ્રયાસો તેજ કર્યા છે, જેમાં મધ્ય પૂર્વ ઉપરાંત રશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા તરફ નજર દોડાવી છે. UAE, જે એક મુખ્ય OPEC સભ્ય અને ભારતને સતત ઊર્જા સપ્લાયર છે, તે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. વડાપ્રધાન મોદીની 2015 અને 2018 ની અગાઉની મુલાકાતોનો ઉદ્દેશ્ય ખરીદનાર-વેચનારના સંબંધોને ઊંડા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી તરફ લઈ જવાનો હતો, જેમાં UAE ની ઓફશોર કન્સેશનમાં ભારતીય કન્સોર્ટિયમ દ્વારા હિસ્સો લેવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.
બજારનું દબાણ અને ભારતનું આયાત બિલ
ઊર્જા બજારમાં WTI (West Texas Intermediate) ક્રૂડ, જે હાલ $102.05 પ્રતિ બેરલ ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે, તેના પર નોંધપાત્ર ઉપર તરફનું દબાણ જોવા મળી રહ્યું છે. પશ્ચિમ એશિયામાં સતત ભૂ-રાજકીય અસ્થિરતા, જેમાં હોર્મુઝની ખાડી જેવા વેપાર માર્ગો પરના જોખમો શામેલ છે, તેણે 1970 ના તેલ સંકટ કરતાં પણ વધુ અણધાર્યા બજાર વોલેટિલિટી (volatility) ઊભી કરી છે. આ અસ્થિરતા સીધી રીતે ભારતના આયાત બિલને અસર કરે છે, જે તેલના ભાવમાં દર $10 ના વધારા માટે $15–20 અબજ સુધી વધી શકે છે. ભારતીય Nifty Energy Index એ પણ તાજેતરમાં વોલેટિલિટી દર્શાવી છે, જે 12 મે, 2026 ના રોજ 1.25% ઘટ્યો હતો.
ભારતના ઊર્જા પુરવઠામાં સતત નબળાઈઓ
વૈવિધ્યકરણના પ્રયાસો અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી છતાં, નોંધપાત્ર નબળાઈઓ યથાવત છે. આયાતી અશ્મિભૂત ઇંધણ (imported fossil fuels) પર વધુ પડતી નિર્ભરતા, જે ભારતીય ઊર્જા જરૂરિયાતોનો લગભગ 75% હિસ્સો ધરાવે છે, તે એક માળખાકીય નબળાઈ (structural weakness) બની રહી છે. જોકે વૈવિધ્યકરણથી મધ્ય પૂર્વનો ક્રૂડ આયાતમાં હિસ્સો 60% થી ઘટાડીને 45% થી ઓછો થયો છે, તેમ છતાં નવી નિર્ભરતાઓ ઉભરી રહી છે, ખાસ કરીને ભારતની સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણ (clean energy transition) માટેના નિર્ણાયક ખનિજ સપ્લાય ચેઇનમાં, જ્યાં ચીનનું પ્રભુત્વ છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધતો સંઘર્ષ દર્શાવે છે કે પુરવઠામાં વિક્ષેપ (supply disruptions) ગંભીર ફુગાવો, વેપાર ખર્ચમાં વધારો અને ચલણના અવમૂલ્યન (currency depreciation) નું કારણ બની શકે છે.
સ્થિતિસ્થાપકતાનું નિર્માણ અને ભવિષ્યનું સહકાર
વડાપ્રધાન મોદીની UAE સાથેની સંલગ્નતા ભારતની ઊર્જા સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત કરવા અને લાંબા ગાળાના સહકારને શોધવા માટે એક સક્રિય પગલું છે. ચર્ચાઓ પરંપરાગત ચૉકપોઇન્ટ્સ (chokepoints) ને ટાળતા વૈકલ્પિક માર્ગો અને સંભવિત રીતે સંશોધન (exploration) અને ડાઉનસ્ટ્રીમ પ્રોજેક્ટ્સ (downstream projects) માં વધેલા રોકાણ અને સંયુક્ત સાહસો (joint ventures) પર કેન્દ્રિત થવાની અપેક્ષા છે. જેમ જેમ ભારત મહત્વાકાંક્ષી નવીનીકરણીય ઊર્જા લક્ષ્યાંકો (renewable energy targets) ને આગળ ધપાવે છે અને જટિલ વૈશ્વિક ઊર્જા લેન્ડસ્કેપ (global energy landscape) ને નેવિગેટ કરે છે, તેમ સ્થિર, પોસાય તેવી ઊર્જા આયાત સુરક્ષિત કરવી સર્વોપરી રહે છે. UAE સાથેની ભાગીદારી વધુ સ્થિતિસ્થાપકતા (resilience) કેળવવા અને ભારતના ઊર્જા સંક્રમણ લક્ષ્યાંકોને ટેકો આપવા માટે ચાવીરૂપ છે.