વેસ્ટ એશિયામાં વેપારને સ્થિર કરવા ભારતની મોટી રાજદ્વારી પહેલ: પિયુષ ગોયલની કુવૈત અને UAE સાથે મુલાકાત

કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પિયુષ ગોયલે કુવૈત અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) માં તેમના સમકક્ષો સાથે તેમજ GCC સેક્રેટરી જનરલ જાસેમ મોહમ્મદ અલ બુદાઈવી સાથે ઉચ્ચ-સ્તરીય બેઠકો યોજી. આ ચર્ચાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવથી પ્રભાવિત ઉર્જા પુરવઠામાં આવતી અડચણોને સમાપ્ત કરવાનો અને આવશ્યક વેપાર પ્રવાહને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો હતો. મંત્રી ગોયલે ખાસ કરીને ખાદ્ય સુરક્ષા સંબંધિત સપ્લાય ચેઇન મુદ્દાઓમાં કુવૈતને મદદ કરવાની ભારતની તૈયારી દર્શાવી. બંને પક્ષોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે વર્તમાન અડચણોને દૂર કરવા અને સામાન્ય વેપાર તથા ઉર્જા પ્રવાહને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે વાર્તાલાપ અને મુત્સદ્દીગીરી ચાવીરૂપ છે. આ બેઠકો પ્રાદેશિક અસ્થિરતાને સંચાલિત કરવા અને આર્થિક ભાગીદારી જાળવી રાખવા માટે ભારતની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

આ સંઘર્ષે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા મુખ્ય દરિયાઈ વેપાર માર્ગોને ગંભીર રીતે વિક્ષેપિત કર્યા છે, જે વૈશ્વિક ઉર્જા અને માલસામાન માટે એક મહત્વપૂર્ણ ધમની છે. આના કારણે ફ્રેઇટ ખર્ચ અને વીમા પ્રીમિયમમાં વધારો થયો છે, જેના પરિણામે નિકાસકારો માટે ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. ભારત પશ્ચિમ એશિયાના ઉર્જા સ્ત્રોતો પર ભારે નિર્ભર છે; ફેબ્રુઆરી 2026 માં તેના કુલ તેલ આયાતનો લગભગ 54.4% આ પ્રદેશમાંથી આવ્યો હતો, જેમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ભારત અને ચીનની તેલ જરૂરિયાતોના લગભગ 40-50% સંભાળે છે. LPG માટે, વિક્ષેપો દરમિયાન હોર્મુઝ માર્ગો પર નિર્ભરતા લગભગ 90% સુધી પહોંચી શકે છે. આ ભારે નિર્ભરતા ભારતને ભાવમાં અચાનક વધઘટ અને પુરવઠાની અનિશ્ચિતતા માટે ખુલ્લું પાડે છે. વર્તમાન કટોકટીને 'દાયકાઓનો સૌથી મોટો ઉર્જા આંચકો' ગણવામાં આવી રહી છે.

ભૌગોલિક રાજકીય અસર ભારતના મુખ્ય નિકાસ ક્ષેત્રો માટે બહુ-અબજ ડોલરના જોખમ ઊભા કરી રહી છે. ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગને $300 મિલિયન થી $600 મિલિયન સુધીનું સંભવિત નુકસાન થઈ શકે છે, જેમાં પશ્ચિમ એશિયા ભારતના ફાર્મા નિકાસનો 12-13% હિસ્સો ધરાવે છે. જેમ્સ અને જ્વેલરી ક્ષેત્ર, જે એક મોટું નિકાસ યોગદાનકર્તા છે, જો સંઘર્ષ ચાલુ રહે તો $2 બિલિયન સુધીના ફટકાની અપેક્ષા રાખે છે, જેમાં લગભગ 20% નિકાસ પહેલેથી જ પ્રભાવિત થઈ રહી છે. એકંદરે, જો વિક્ષેપો ચાલુ રહે તો ભારતીય માલસામાનની નિકાસ પર $8-10 બિલિયન ની અસર થઈ શકે છે. આ પડકારો, ઉચ્ચ ઉર્જા આયાત ખર્ચ સાથે મળીને, વેપાર ખાધને વધારે છે અને ફુગાવાને વેગ આપે છે.

આ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે, ભારતે આ જોખમો ઘટાડવા અને મજબૂત સપ્લાય ચેઇન બનાવવા માટે પગલાં લીધાં છે. ભારત ઉર્જા આયાત સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યકરણ લાવી રહ્યું છે, વધુ ડિસ્કાઉન્ટેડ રશિયન ક્રૂડ ખરીદી રહ્યું છે અને પશ્ચિમ એશિયાની બહાર લાંબા ગાળાના LNG કરારો શોધી રહ્યું છે. સરકારે RELIEF (Resilience & Logistics Intervention for Export Facilitation) જેવી યોજનાઓ પણ શરૂ કરી છે, જે પ્રભાવિત નિકાસકારોને ફ્રેઇટ સપોર્ટ પૂરો પાડે છે. દરમિયાન, GCC સાથે ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (FTA) માટે ચાલી રહેલી વાટાઘાટો આર્થિક સંબંધોને ગાઢ બનાવવા, વધુ અનુમાનિત વેપાર પ્રદાન કરવા અને લાંબા ગાળે ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવાનો હેતુ ધરાવે છે.

વર્તમાન કટોકટી ભારતના નિકાસ અર્થતંત્રમાં માળખાકીય નબળાઈઓને ઉજાગર કરે છે, ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયાના વેપાર માર્ગો અને ઉર્જા પર તેની ભારે નિર્ભરતા. જોકે રાજદ્વારી પ્રયાસો નિર્ણાયક છે, પરંતુ તે સંભવિત લાંબા ગાળાની પ્રાદેશિક અસ્થિરતા સામે મૂળભૂત જોખમોને બદલતા નથી. વિક્ષેપિત સપ્લાય ચેઇનને કારણે લોજિસ્ટિક્સ, વીમા અને સામગ્રી માટેના ઊંચા ખર્ચ નફાના માર્જિનને ઘટાડે છે, ખાસ કરીને નાની કંપનીઓ માટે. કાયમી સંઘર્ષ સપ્લાય-સાઇડ ફુગાવાને વધુ ખરાબ કરી શકે છે, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ કરી શકે છે, અને પેટ્રોકેમિકલ્સ અને LPG જેવા નિર્ણાયક ઇનપુટ્સની અછતને કારણે ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનને અસર કરી શકે છે. આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ માટે અસ્થિર પ્રદેશ પરની આ નિર્ભરતા એક પ્રણાલીગત જોખમ ઊભું કરે છે, જ્યાં ભૌગોલિક રાજકીય આંચકા ઝડપથી ઘરેલું આર્થિક સમસ્યાઓમાં ફેલાઈ શકે છે, જે રોજગાર અને ગ્રાહક ભાવોને અસર કરે છે.

જેમ જેમ ભારત આ જટિલ ભૌગોલિક રાજકીય પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે, તેમ તેમ સપ્લાય ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા, આયાતમાં વૈવિધ્યકરણ લાવવા અને વેપાર ભાગીદારીને ગાઢ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું, જેમ કે સૂચિત ભારત-GCC FTA, તે નિર્ણાયક છે. બહારના આંચકાઓને શોષવાની અને આર્થિક સ્થિરતા જાળવવાની ક્ષમતા આ વૈવિધ્યકરણ યોજનાઓની સફળતા અને અનુમાનિત વેપાર તથા ઉર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે મુખ્ય પ્રાદેશિક ભાગીદારો સાથે સતત સહકાર પર આધારિત રહેશે.