ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા વેપાર કરાર: નિકાસ બમણી, પણ પડકારો યથાવત

ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા ECTA પછી વેપારમાં તેજી

2 એપ્રિલ, 2022 ના રોજ હસ્તાક્ષર કરાયેલા ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા આર્થિક સહકાર અને વેપાર કરાર (Ind-Aus ECTA) ના ચાર વર્ષ બાદ, બંને દેશો વચ્ચેના વેપારમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. સત્તાવાર આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતીય નિકાસ ઓસ્ટ્રેલિયામાં બમણી થઈને FY 2024-25 માં $8.5 અબજને વટાવી ગઈ છે, જે FY 2020-21 માં $4 અબજ હતી. 2024-25 માં કુલ દ્વિપક્ષીય વેપાર $24.1 અબજ સુધી પહોંચ્યો, જેમાં ભારતીય નિકાસમાં વાર્ષિક 8% નો વધારો થયો છે. FY 2025-26 ના ફેબ્રુઆરી સુધીમાં, કુલ વેપાર $19.3 અબજ રહ્યો. આ વૃદ્ધિનું મુખ્ય કારણ ઓસ્ટ્રેલિયા દ્વારા ભારતમાંથી થતી 100 ટકા આયાત પર ટેરિફ નાબૂદ કરીને પસંદગીયુક્ત બજાર સુલભતા (preferential market access) આપવાનું છે. 1 જાન્યુઆરી, 2026 સુધીમાં, ભારતના તમામ નિકાસ ઉત્પાદનો શૂન્ય-ડ્યુટી બજાર સુલભતા (zero-duty market access) માટે પાત્ર બનશે. કાપડ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, રસાયણો અને કૃષિ ઉત્પાદનો સહિતના મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં વેપાર અવરોધો ઘટવાને કારણે નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. 24 સપ્ટેમ્બર, 2025 ના રોજ ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનો માટેના પરસ્પર માન્યતા કરાર (Mutual Recognition Arrangement - MRA) પર હસ્તાક્ષર પણ એક મહત્વપૂર્ણ વિકાસ હતો, જે એકબીજાની પ્રમાણપત્ર પ્રણાલીઓને ઓળખીને નિકાસકારો માટે પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે.

મુખ્ય વૃદ્ધિ ડ્રાઇવર્સ અને વેપાર સરખામણી

ECTA ની અસર માત્ર મુખ્ય આંકડાઓ સુધી મર્યાદિત નથી. તેના અમલીકરણ પહેલા, ભારતીય કાપડ નિકાસકારોને ઓસ્ટ્રેલિયામાં 5% સુધીના ટેરિફનો સામનો કરવો પડતો હતો. આ કરારથી ભારતીય કાપડ અને ગારમેન્ટ્સ વધુ સ્પર્ધાત્મક બન્યા છે. લક્ષ્યાંક મુજબ, ત્રણ વર્ષમાં ઓસ્ટ્રેલિયાને કાપડ અને ગારમેન્ટ્સની નિકાસ લગભગ ત્રણ ગણી થવાની ધારણા હતી. તેવી જ રીતે, ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રને ઓસ્ટ્રેલિયાની થેરાપ્યુટિક ગુડ્સ એડમિનિસ્ટ્રેશન (TGA) દ્વારા ભારતીય ઉત્પાદનોની મંજૂરી પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવા ફાયદો થઈ રહ્યો છે. જ્યારે ભારતીય નિકાસમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થઈ છે, ત્યારે ઓસ્ટ્રેલિયાના કૃષિ નિકાસકારોને ECTA અમલમાં આવ્યા બાદ 88% નો લાભ થયો છે, જ્યારે ભારતીય કૃષિ નિકાસ 35% વધી છે. ઓસ્ટ્રેલિયા ભારત માટે ક્રિટિકલ મિનરલ્સ (critical minerals) નો મુખ્ય સપ્લાયર બનવાની પણ યોજના ધરાવે છે. ECTA પહેલા, દ્વિપક્ષીય વેપાર FY 2019-20 માં આશરે $12.6 અબજ અને FY 2020-21 માં $12.2 અબજ હતો, જે કરાર પછીના ઝડપી વિકાસને દર્શાવે છે.

પડકારો અને ખામીઓ યથાવત

પ્રભાવશાળી વેપાર આંકડાઓ છતાં, વધુ ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરતાં કેટલાક માળખાકીય અસંતુલન અને સંભવિત નબળાઈઓ જોવા મળે છે. જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયાએ તાત્કાલિક લગભગ સંપૂર્ણ શૂન્ય-ડ્યુટી એક્સેસ આપી દીધી, ત્યારે ભારતે શરૂઆતમાં તેના 70.3 ટકા ટેરિફ લાઈન્સ પર પસંદગીયુક્ત એક્સેસ આપી, જે વેપાર મૂલ્યના 90.6 ટકા ને આવરી લે છે. વધુમાં, વેપાર ડેટા ભારતીય વેપાર ખાધ (trade deficit) યથાવત હોવાનું સૂચવે છે, જ્યાં આયાત નિકાસ કરતાં ઘણી વખત વધુ હોય છે, જેમાં ઓસ્ટ્રેલિયાના મોટા પ્રમાણમાં કોલસાની નિકાસ જેવા પરિબળોનો પણ ફાળો છે. ભારતીય નિયમનકારી જટિલતાઓ, અસ્પષ્ટતા અને અમલદારશાહી અવરોધોને કારણે વેપાર કરારનો સંપૂર્ણ લાભ મેળવવામાં મુશ્કેલી આવી રહી છે. ECTA એક આંશિક કરાર છે, કારણ કે તે સેવાઓ (services), રોકાણ સુરક્ષા (investment protection) અથવા શ્રમ ગતિશીલતા (labor mobility) ને સંપૂર્ણપણે આવરી લેતો નથી. કૃષિ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં ધોરણો અને પ્રમાણપત્રોનું સુમેળ સાધવું હજુ પણ મુશ્કેલ છે, જેના કારણે વિલંબ અને ઊંચા ખર્ચ થાય છે. કેટલાક વિશ્લેષકો સૂચવે છે કે ઘરેલું ઉત્પાદકોના રક્ષણ માટે ભારતનો વેપાર ઉદાર બનાવવા પ્રત્યેનો સાવચેતીભર્યો અભિગમ વધુ વ્યાપક કરારો પરની પ્રગતિને ધીમી પાડે છે.

આગળ શું: ગાઢ આર્થિક સંબંધો

ECTA માલસામાનના વેપાર ઉપરાંત, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ, આરોગ્યસંભાળ, ટેકનોલોજી અને વિજ્ઞાન જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકારને વધુ ગાઢ બનાવવા માટે એક વ્યાપક આર્થિક સહકાર કરાર (CECA) તરફ વધુ મહત્વાકાંક્ષી વાટાઘાટોનો માર્ગ મોકળો કરે છે. 2030 સુધીમાં ભારતની વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવાની આકાંક્ષા અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ઓસ્ટ્રેલિયાનું વ્યૂહાત્મક જોડાણ વધુ એકીકરણ માટે મુખ્ય પ્રેરક બળો છે. આગામી વર્ષોમાં દ્વિપક્ષીય વેપાર $45-50 અબજ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના સંસાધનોથી લઈને ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતા સુધીની આર્થિક પૂરકતા પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું એ ભાગીદારીને સતત વૃદ્ધિ માટે સ્થાન આપે છે, જો માળખાકીય પડકારો અને બિન-ટેરિફ અવરોધોને અસરકારક રીતે સંચાલિત કરવામાં આવે.