ચીન બંગાળની ખાડીમાં કોરિડોર બનાવવા મથામણ કરે છે, ભારત સાથે સંબંધો પર અસર?

ચીન, બાંગ્લાદેશ અને મ્યાનમાર વચ્ચે બનનારા ઇકોનોમિક કોરિડોર (Economic Corridor) પર ઝડપથી કામગીરી કરી રહ્યું છે. આનાથી બંગાળની ખાડીમાં ચીનના વધતા પ્રભાવ પર સવાલો ઉભા થયા છે. આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ ભારતના પ્રાદેશિક વર્ચસ્વને પડકાર ફેંકી શકે છે અને પડોશી દેશો માટે દેવાનું જોખમ પણ ઊભું કરી શકે છે. રોકાણકારો અને નીતિ નિર્માતાઓ આ ભૌગોલિક રાજકીય ફેરફારો પ્રાદેશિક વેપાર અને ભારતના સુરક્ષા હિતો પર કેવી અસર કરશે તેના પર નજર રાખી રહ્યા છે.

ચીનનું આક્રમક પગલું

ચીન, બાંગ્લાદેશ અને મ્યાનમાર વચ્ચે એક ઇકોનોમિક કોરિડોર (Economic Corridor) વિકસાવવાની યોજના પર ઝડપથી કામ કરી રહ્યું છે. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બંગાળની ખાડી મારફતે લોજિસ્ટિકલ માર્ગો (Logistical Pathways) બનાવવાનો છે. વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ (Infrastructure Development) તરીકે રજૂ કરાયું હોવા છતાં, ચીન, બાંગ્લાદેશ અને મ્યાનમાર વચ્ચેના હાલના વેપાર જથ્થાની સરખામણીમાં રોકાણ ખૂબ મોટું લાગે છે. આ પગલાને હિંદ મહાસાગરમાં વૈકલ્પિક માર્ગો સ્થાપિત કરવાના વ્યૂહાત્મક પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે, જેથી ઊર્જા અને વાણિજ્યિક શિપિંગ (Commercial Shipping) માટે મલાક્કા સ્ટ્રેટ્સ (Malacca Straits) પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય.

વ્યૂહાત્મક અને સુરક્ષાના પાસાઓ

આ પહેલ પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને ભારતના રાજદ્વારી સ્થાન માટે ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે. તાજેતરના રાજદ્વારી સંવાદોમાં બેઇજિંગ અને ಢાકા વચ્ચે સંબંધોમાં ગરમાવો જોવા મળ્યો છે, જેમાં ચીન દ્વારા નાણાકીય અને રાજકીય સમર્થન ઓફર કરવામાં આવ્યું છે. ભારત માટે, તેના તાત્કાલિક પડોશમાં, ખાસ કરીને ચીની કંપનીઓ સાથે સંકળાયેલા બંદરો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સનો વિકાસ, નજીકથી નિરીક્ષણ હેઠળ છે. નિષ્ણાતો આ ચાલને 'સ્ટ્રિંગ ઓફ પર્લ્સ' (String of Pearls) ની વિભાવના સાથે જોડે છે, જે હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં નૌકાદળ (Naval) અને વાણિજ્યિક પ્રવેશ બિંદુઓને સુરક્ષિત કરવા માટેની વ્યાપક ચીની વ્યૂહરચના સૂચવે છે.

દેવાની સ્થિરતા અને નાણાકીય જોખમો

રોકાણકારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષકો માટે મુખ્ય ચિંતાનો વિષય એ છે કે ચીનની બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ (Belt and Road Initiative) માં ભાગીદાર દેશોના નાણાકીય સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર થશે. શ્રીલંકા જેવા દેશોના ભૂતકાળના ઉદાહરણોએ ચીનની સરકારી-સંકળાયેલ કંપનીઓ દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવેલા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ સાથે સંકળાયેલા ઉચ્ચ દેવાના જોખમોને ઉજાગર કર્યા છે. બાંગ્લાદેશ અને મ્યાનમાર પણ સમાન પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે, જ્યાં લોનની ચુકવણીનું દબાણ અને મહત્વપૂર્ણ સંપત્તિઓ પર નિયંત્રણ તેમની ભાવિ નીતિગત સુગમતાને મર્યાદિત કરી શકે છે. જો પ્રોજેક્ટ્સ અપેક્ષિત આર્થિક વળતર ઉત્પન્ન કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો આ દેશો લાંબા ગાળાના નાણાકીય તાણનો અનુભવ કરી શકે છે, જે તેમની એકંદર શાખ અને સ્થિરતાને અસર કરશે.

પ્રાદેશિક સહકાર પર અસર

બાંગ્લાદેશનું ચીની સહાય તરફ વળવું, ખાસ કરીને તીસ્તા નદી પ્રોજેક્ટ (Teesta River Project) જેવા સંવેદનશીલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે, ભારત સાથે પાણી-વહેંચણી અને સરહદ સુરક્ષા ચર્ચાઓમાં જટિલતા લાવે છે. તે જ સમયે, મ્યાનમાર દ્વારા મ્યાટ્સોન ડેમ પ્રોજેક્ટ (Myitsone Dam Project) ને પુનર્જીવિત કરવાનો નિર્ણય - વર્ષોના રદ્દીકરણ પછી - આર્થિક અને સુરક્ષા નિર્ભરતાને કારણે વર્તમાન વહીવટીતંત્ર પર ચીનના વધતા પ્રભાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારતે તેના પોતાના વિકાસ ભાગીદાર તરીકેની ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો છે, સમયસર પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ અને હાલના સાંસ્કૃતિક તથા આર્થિક સંબંધો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. નવી દિલ્હીનું વિદેશ મંત્રાલય (Ministry of External Affairs) તેના વ્યૂહાત્મક હિતોના સંદર્ભમાં આ પ્રાદેશિક વિકાસનું મૂલ્યાંકન કરવાનું ચાલુ રાખે છે. આ પરિસ્થિતિ દક્ષિણ એશિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય જોખમો પર નજર રાખનારા બજાર સહભાગીઓ માટે એક મુખ્ય પરિબળ બની રહી છે, કારણ કે આ ક્ષેત્રની ભાવિ સ્થિરતા આ દેશો તેમની આર્થિક જરૂરિયાતોને ચીની રોકાણના વ્યૂહાત્મક અસરો સામે કેવી રીતે સંતુલિત કરે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.