Whalesbook
સેક્ટરલ ટ્રાન્સફોર્મેશન (Sectoral Transformation) હેઠળ
ઓડિશાના ક્રિટિકલ મિનરલ્સ સેક્ટરમાં મોટો બદલાવ આવી રહ્યો છે. Net Zero Energy Transition Association (NETRA) દ્વારા Global Cleantech Expo-Odisha 2026 માં જાહેર કરાયેલા અનુમાન મુજબ, 2025 માં $8 બિલિયન થી વધીને 2032 સુધીમાં આ સેક્ટર $18-20 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે. રાજ્યનો લક્ષ્યાંક ખનિજ પ્રોસેસિંગ અને મેન્યુફેક્ચરિંગના હિસ્સાને કુલ ખનિજ ઉત્પાદનમાં ચાર ગણો વધારવાનો છે. 2032 સુધીમાં, ખાણકામ (Mining) સેક્ટરના કુલ મૂલ્યના 50% હિસ્સો ધરાવશે, જે 2025 માં 40% હતો. તે જ સમયે, પ્રોસેસિંગ 10% થી વધીને 40% અને મેન્યુફેક્ચરિંગ 5% થી વધીને 30% થશે. આ પરિવર્તન રાજ્યની ખાસ નીતિઓ અને મજબૂત ઔદ્યોગિક રોકાણને કારણે શક્ય બન્યું છે. રાજ્ય પાસે લિથિયમ, ગ્રેફાઇટ, વેનેડિયમ અને કોબાલ્ટ સહિત 30 થી વધુ ક્રિટિકલ ખનિજોનો ભંડાર છે, જે ભારતની સ્વચ્છ ઉર્જા (Clean Energy) ની જરૂરિયાતો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. Rare Earth Corridor જેવી પહેલો દેશી સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી રહી છે. રાજ્યના ઉદ્યોગ ક્ષેત્રમાંથી Gross Value Added (GVA) વાર્ષિક 5.36% ના દરે વૃદ્ધિ થવાનો અંદાજ છે.
રોકાણકારોનું આકર્ષણ અને નીતિગત ડ્રાઇવર્સ
આ પ્રભાવશાળી વૃદ્ધિ મોટા કોર્પોરેટ ઘરણાંઓનું ધ્યાન ખેંચી રહી છે. Tata Power, Himadri Speciality Chemicals, Hindalco અને Luminous જેવી 10 થી વધુ મોટી કંપનીઓએ ઓડિશામાં મોટા મેન્યુફેક્ચરિંગ રોકાણો કરવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી છે. રાજ્યની પોર્ટ કનેક્ટિવિટી આ કંપનીઓને દેશી અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી પહોંચવામાં મદદ કરશે. રાજ્ય સરકારની '5J' વિઝન (Jal, Jungle, Jami, Jiba Jantu, અને Jana Sadharan) ટકાઉ વિકાસ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ પર ભાર મૂકે છે, જે ભારત ના 2070 ના Net Zero લક્ષ્ય સાથે સુસંગત છે. નેશનલ મિનરલ પોલિસી 2019 અને નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન (NCMM) જેવી રાષ્ટ્રીય નીતિઓએ પણ આ ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવ્યું છે.
સેક્ટરની ગતિશીલતા અને કોર્પોરેટ પ્રદર્શન
ગ્લોબલ લેવલે, વાહનોના ઇલેક્ટ્રિકાઇઝેશન અને રિન્યુએબલ એનર્જી ટેકનોલોજીને કારણે ક્રિટિકલ મિનરલ્સની માંગ સતત વધી રહી છે. લિથિયમ-આયન બેટરીની માંગ 2025 થી 2035 દરમિયાન 10.6% CAGR થી વધવાની ધારણા છે. આ માંગ લિથિયમ, નિકલ, કોબાલ્ટ અને ગ્રેફાઇટ જેવા ખનિજો માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ ક્ષેત્રમાં કાર્યરત કેટલીક કંપનીઓના શેર પ્રદર્શન પર નજર કરીએ તો: ફેબ્રુઆરી 20-23, 2026 સુધીમાં, Tata Power નું માર્કેટ કેપ લગભગ ₹1.20-1.21 ટ્રિલિયન છે, જેનો P/E રેશિયો 31.51 થી 100.52 ની વચ્ચે છે અને શેર ₹374-378 ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે. Hindalco Industries નું માર્કેટ કેપ લગભગ ₹2.05-2.10 ટ્રિલિયન છે, P/E 11.9-24.15 છે અને શેરનો ભાવ ₹914-935 ની નજીક છે. Himadri Speciality Chemicals, જે કાર્બન મટિરિયલ્સ અને બેટરી કેમિકલ્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, તેનું માર્કેટ કેપ ₹24.5-25.1 બિલિયન ની આસપાસ છે, P/E 33.96-35.01 છે અને શેર ₹487-490 ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે. આ ખનિજોની માંગ હાલની નીતિઓ હેઠળ 2030 સુધીમાં બમણી અને Net Zero સિનારિયોમાં ત્રણ ગણી થઈ શકે છે.
માળખાકીય નબળાઈઓ અને ભૌગોલિક રાજકીય જોખમો
જોકે, ભારતના ક્રિટિકલ મિનરલ્સ સેક્ટરમાં કેટલીક મોટી સમસ્યાઓ પણ છે. ભારત તેની ક્રિટિકલ મિનરલ્સ જરૂરિયાતો માટે લગભગ 95% આયાત પર નિર્ભર છે, જેમાં લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને નિકલ માટે 100% નિર્ભરતા છે. ખનિજ પ્રોસેસિંગ અને રિફાઇનિંગમાં ચીનનું વર્ચસ્વ ભૌગોલિક રાજકીય જોખમ ઊભું કરે છે. ભારતનું મિનરલ એક્સપ્લોરેશન બજેટ વૈશ્વિક કુલના માત્ર 1.3% છે, જે કેનેડાના 24% અને ઓસ્ટ્રેલિયાના 20% ની સરખામણીમાં ઘણું ઓછું છે. આ દર્શાવે છે કે આ ક્ષેત્રમાં રોકાણની અછત છે. ઊંચી મૂડી જરૂરિયાત અને લાંબા પ્રોજેક્ટ સમયગાળો નવા ખેલાડીઓ માટે અવરોધરૂપ છે. જાહેર સુનાવણીમાંથી ક્રિટિકલ મિનરલ માઇનિંગ પ્રોજેક્ટ્સને મુક્તિ જેવી નીતિઓ વિકાસને વેગ આપવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, પરંતુ નિયમનકારી અનિશ્ચિતતા અને સ્થાનિક વિરોધનો ખતરો યથાવત છે.
ભાવિ દ્રષ્ટિકોણ (Future Outlook)
આમ, ઓડિશાના ક્રિટિકલ મિનરલ્સ સેક્ટરનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ દેખાઈ રહ્યું છે, જે નીતિગત સમર્થન અને સ્વચ્છ ઉર્જા સામગ્રીની વધતી માંગ દ્વારા સંચાલિત છે. રાજ્યની વેલ્યુ ચેઇનમાં ઉપર જવાની રણનીતિ અને NCMM જેવા રાષ્ટ્રીય પ્રયાસો ભારતને આત્મનિર્ભર ઉત્પાદક અને ઉત્પાદક બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે. જોકે, આ મહત્વાકાંક્ષાઓની સફળતા વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનની જટિલતાઓને નેવિગેટ કરવા, ભૌગોલિક રાજકીય જોખમોને ઘટાડવા અને દેશી સંશોધન તથા મૂલ્યવર્ધન દ્વારા આયાત નિર્ભરતાને દૂર કરવા પર નિર્ભર રહેશે. ભારતીય ક્રિટિકલ મિનરલ્સ માર્કેટ 2030 સુધીમાં ₹1.2 લાખ કરોડ (લગભગ $15 બિલિયન) થી વધી જવાની ધારણા છે.