ભારતીય રોડ સેક્ટર: દાયકામાં સૌથી ધીમી કન્સ્ટ્રક્શન ગતિ, પણ ટોલ કલેક્શનમાં સ્થિરતા

આજની ભારતીય રોડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની વાર્તા, ઘટતા નવા પ્રોજેક્ટ એવોર્ડ અને ચાલુ રહેલા ઓપરેશનલ ટોલ રોડ્સના સતત પરફોર્મન્સ વચ્ચેનો સ્પષ્ટ વિરોધાભાસ દર્શાવે છે. જ્યાં એક તરફ સેક્ટર છેલ્લા દાયકાની સૌથી ધીમી કન્સ્ટ્રક્શન ગતિ સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે, ત્યાં ટોલ કલેક્શનનો એક મહત્વનો ભાગ, સતત ટ્રાફિક વૃદ્ધિને કારણે, સ્થિર આવકનો સ્ત્રોત પૂરો પાડી રહ્યો છે.

દાયકાની સૌથી ધીમી કન્સ્ટ્રક્શન ગતિ

એનાલિસ્ટ્સનું અનુમાન છે કે ભારતમાં રોડ નિર્માણની ગતિ FY2027 સુધીમાં લગભગ 25 કિલોમીટર પ્રતિ દિવસ સુધી ઘટી શકે છે, જે છેલ્લા દસ વર્ષનો સૌથી નીચો દર હશે. FY2026 ના પ્રથમ આઠ મહિનામાં, આ ગતિ માત્ર 21.8 કિલોમીટર પ્રતિ દિવસ રહી હતી. આ ધીમી ગતિનું મુખ્ય કારણ નેશનલ હાઈવે ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (NHAI) અને મિનિસ્ટ્રી ઓફ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ એન્ડ હાઈવેઝ (MoRTH) દ્વારા પ્રોજેક્ટ્સ એવોર્ડ કરવામાં થયેલો લાંબા ગાળાનો ઘટાડો છે. FY2025-26 માં કુલ એવોર્ડ્સ વાર્ષિક ધોરણે લગભગ સ્થિર રહેવાનો અંદાજ છે, જે FY2020-21 થી FY2022-23 વચ્ચેના સ્તર કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછો છે. Elara Capital ના રિપોર્ટ મુજબ, Q3FY26 માં એન્જિનિયરિંગ અને કન્સ્ટ્રક્શન (E&C) સેક્ટરમાં ઓર્ડર ઇનફ્લોમાં 23% નો વાર્ષિક ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જ્યારે FY2025 માં રોડ સેક્ટરના ઓર્ડર FY2018 ની સરખામણીમાં અડધા થઈ ગયા છે. MoRTH હેઠળના એક્ઝિક્યુશનમાં પણ વાર્ષિક ધોરણે ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જે લાંબા સમય સુધી ચાલેલા ચોમાસા અને ઘટતા ઓર્ડર બેકલોગથી પ્રભાવિત છે.

સુસ્ત માર્કેટમાં સ્થિર ટોલ કલેક્શન

નવા પ્રોજેક્ટ્સના અભાવ સામે, હાલના ઓપરેશનલ ટોલ રોડ સેગમેન્ટ એક ઉજ્જવળ સ્થળ બની રહ્યું છે. ICRA નું અનુમાન છે કે FY2026 માં વાહનોના ટ્રાફિકમાં 4-5% નો વધારો જોવા મળશે, જે આ વર્ષે ટોલ કલેક્શનમાં 5-9% ની વૃદ્ધિને ટેકો આપશે. FY2025 માં ટોલ કલેક્શનમાં 6% નો વધારો નોંધાયો હતો. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઈન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ્સ (InvITs) આ ઓપરેશનલ એસેટ્સનું મોનેટાઈઝેશન કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. તેઓ રોકાણકારો પાસેથી મૂડી એકત્ર કરીને આવક પેદા કરતી રોડ સ્ટ્રેચની માલિકી મેળવે છે અને ડેવલપર્સ માટે કેપિટલ રિસાયક્લિંગને સરળ બનાવે છે. રોડ સેક્ટરના InvIT એસેટ્સ અંડર મેનેજમેન્ટ (AUM) માં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થવાની ધારણા છે, જે આ સ્થિર, એન્યુઈટી-જેવા રિટર્નમાં રોકાણકારોનો વિશ્વાસ દર્શાવે છે.

વિશ્લેષણાત્મક ઊંડાણ: સંદર્ભ અને સરખામણી

ભારતીય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેક્ટર, જે 2024 માં લગભગ USD 204 બિલિયન નું હતું અને 2029 સુધીમાં USD 322 બિલિયન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, તે દેશની આર્થિક આકાંક્ષાઓ માટે નિર્ણાયક છે. પરિવહન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, જેમાં રોડનો સમાવેશ થાય છે, તે 2025 માં 38.89% બજાર હિસ્સા સાથે મુખ્ય સેગમેન્ટ બની રહ્યું છે. જોકે, રોડ કન્સ્ટ્રક્શન સેગમેન્ટ હાલમાં સાયક્લિકલ ડાઉનટર્નનો અનુભવ કરી રહ્યું છે. ઓગસ્ટ 2025 માં કોર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આઉટપુટમાં 13-મહિનાનો ઉચ્ચ વિકાસ દર 6.3% રહ્યો હતો, પરંતુ હાઈવે માટે પ્રોજેક્ટ એવોર્ડ અને કન્સ્ટ્રક્શનની ગતિ ઐતિહાસિક ઉચ્ચ સ્તર કરતાં ઘણી પાછળ છે. ઉદાહરણ તરીકે, FY2019-FY2024 વચ્ચે ગતિ સરેરાશ 31 કિલોમીટર પ્રતિ દિવસ હતી, પરંતુ વર્તમાન અનુમાનો વિપરીત દિશા સૂચવે છે. NHAI એ FY2017-18 માં રેકોર્ડ 7,400 કિલોમીટર રોડ એવોર્ડ કર્યા હતા, જે FY2025-26 માટે અંદાજિત 7,500 કિલોમીટર થી ઓછા આંકડાથી વિપરીત છે. આના કારણે ડેવલપર્સમાં તીવ્ર સ્પર્ધા અને ઊંચા બિડિંગ ડિસ્કાઉન્ટ જોવા મળી રહ્યા છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં અંદાજે 71% EPC પ્રોજેક્ટ્સ બેઝ પ્રાઈસ કરતાં 20% થી વધુ ડિસ્કાઉન્ટ પર એનાયત કરવામાં આવ્યા છે.

⚠️ સંભવિત બેર કેસ (Bear Case)

પ્રોજેક્ટ એવોર્ડ્સમાં સતત ઘટાડો રોડ ડેવલપર્સ માટે મોટી ચિંતાઓ ઉભી કરે છે. ઘટતું ઓર્ડર બુક, પુરવઠો જાળવી રાખવા માટે આક્રમક બિડિંગની જરૂરિયાત ઊભી કરે છે, જેનાથી માર્જિન ઘટે છે. સ્પર્ધા વધતાં અને ઓર્ડર ઘટતાં મધ્યમ કદની કંપનીઓ ખાસ પડકારોનો સામનો કરી શકે છે. પ્રોજેક્ટ શરૂ થવામાં મહિનાઓ કે વર્ષોનો વિલંબ થઈ શકે તેવી જમીન સંપાદનમાં વિલંબ, પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ અને નિયમનકારી અવરોધો મુખ્ય જોખમો છે. ફાઇનાન્સિંગ પણ એક પડકાર છે, કારણ કે સરકારી એજન્સીઓ તરફથી ચુકવણીમાં વિલંબ કોન્ટ્રાક્ટર્સના કેશ ફ્લોને અસર કરી શકે છે. ઉપરાંત, મટીરીયલના ભાવમાં વધઘટ અને લાંબા ચોમાસાનું જોખમ બજેટ કરતાં વધુ ખર્ચ અને ગુણવત્તા સાથે સમાધાન કરી શકે છે. સરકારનો કોરિડોર-આધારિત વિકાસ પર ભાર અને ભારતમલા ફેઝ-I જેવા કાર્યક્રમો હેઠળ નવી જવાબદારીઓ દૂર કરવાનો હેતુ પણ ભવિષ્યના એવોર્ડ વોલ્યુમ અને પેટર્નને પ્રભાવિત કરી શકે છે.

ભવિષ્યનું આઉટલૂક

જ્યારે FY2026 અને FY2027 માં કન્સ્ટ્રક્શનની ગતિ ધીમી રહેવાની ધારણા છે, એનાલિસ્ટ્સ FY2027 પછી ધીમે ધીમે રિકવરીની અપેક્ષા રાખે છે, જે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની મજબૂત માંગ અને પરિવહન કનેક્ટિવિટી પર સરકારના સતત ધ્યાન દ્વારા સમર્થિત છે. InvITs દ્વારા ઓપરેશનલ એસેટ્સનું મોનેટાઈઝેશન ચાલુ રહેશે, જે સ્થિર આવકનો આધાર પૂરો પાડશે અને કેપિટલ રિસાયક્લિંગને સક્ષમ બનાવશે. જોકે, સ્પર્ધા ઘટાડવા, ડેવલપરની આવકની દ્રશ્યતા સુધારવા અને સેક્ટરના વિકાસને ટકાવી રાખવા માટે MoRTH અને NHAI તરફથી પ્રોજેક્ટ એવોર્ડમાં નોંધપાત્ર વધારો નિર્ણાયક રહેશે.