ભારતનો મોબાઇલ એક્સપોર્ટ લક્ષ્યાંક: વૈશ્વિક સ્પર્ધા અને મંદી વચ્ચે કેવી રીતે પહોંચશે?

ભારત હવે મોબાઇલ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રે વૈશ્વિક સ્તરે પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરવા માટે પૂરી તાકાતથી પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. FY31 સુધીમાં વિશ્વના કુલ મોબાઇલ ઉત્પાદનમાં 30-35% હિસ્સો મેળવવાનું એક મોટું લક્ષ્ય નક્કી કરાયું છે. આ મહત્વાકાંક્ષી યોજના મુખ્યત્વે નિકાસ પર આધાર રાખે છે, જેના માટે પ્રસ્તાવિત પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) 2.0 યોજનાનો ટેકો મહત્વનો છે. ઉદ્યોગ જગત આ સતત પ્રોત્સાહનને વિકાસ અને સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇન મજબૂત કરવા માટે નિર્ણાયક માની રહ્યું છે. જોકે, આ પ્રયાસો હાલમાં મંદ પડી રહેલા વૈશ્વિક બજાર અને તીવ્ર સ્પર્ધાનો સામનો કરી રહ્યા છે, જેના કારણે માત્ર ઉત્પાદન આંકડાથી આગળ વધીને સાવચેતીપૂર્વક રણનીતિ ઘડવી પડશે.

વૈશ્વિક મોબાઇલ ઉત્પાદનમાં 30-35% નો હિસ્સો હાંસલ કરવાનો લક્ષ્યાંક, જેનો અર્થ છે FY31 સુધીમાં $110-130 બિલિયન નું ઉત્પાદન અને $55-70 બિલિયન ની નિકાસ, હાલના લગભગ 15% ના હિસ્સા કરતાં નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. આમાં નિકાસ વૃદ્ધિ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને જ્યારે સ્થાનિક માંગમાં નબળાઈના સંકેતો મળી રહ્યા છે. ગ્લોબલ સ્માર્ટફોન શિપમેન્ટ્સ મેમરીના વધતા ખર્ચ અને બજાર સંકોચાવાને કારણે 2026 માં 12.9% ઘટવાની ધારણા છે. FY24 થી FY25 માં ભારતના સ્માર્ટફોન નિકાસમાં 47.4% નો જંગી વધારો થઈને $30.13 બિલિયન સુધી પહોંચ્યો હતો, પરંતુ આમાંનો મોટાભાગનો હિસ્સો યુએસમાં ગયો હતો. યુએસ માર્કેટમાં આ ફાયદો, જે ચીન કરતાં અલગ ટેરિફને કારણે આંશિક રીતે છે, તે વેપાર સંબંધોમાં બદલાવ આવે તો ઘટી શકે છે, જેનાથી આ ક્ષેત્ર વૈશ્વિક આર્થિક અને વેપાર નીતિના ફેરફારો સામે ખુલ્લું પડી શકે છે.

ભારત ચીન જેવા સ્થાપિત મેન્યુફેક્ચરિંગ દિગ્ગજો અને વિયેતનામ જેવા ઉભરતા હબ્સ સાથે સીધી સ્પર્ધામાં છે. ચીન તાજેતરના નિકાસ ઘટાડા છતાં અત્યંત વિકસિત સપ્લાય ચેઇન જાળવી રાખે છે. વિયેતનામે, Samsung ના સહયોગથી, 2024 માં $53.9 બિલિયન થી વધુ ફોન અને કમ્પોનન્ટ્સની નિકાસ કરી છે. ભારત તાજેતરમાં યુએસને સ્માર્ટફોનનો ટોચનો સપ્લાયર બન્યો છે (Q2 2025 માં યુએસ આયાતના 44% ની સામે ચીનનો 25% હિસ્સો હતો), આ પગલું મોટાભાગે Apple જેવી કંપનીઓ દ્વારા ચીનથી વૈવિધ્યકરણ (diversification) કરવાને કારણે લેવાયું છે, જે વેપાર તણાવને કારણે છે. Apple 2026 સુધીમાં યુએસ-બાઉન્ડ iPhones માં મોટાભાગનાનું એસેમ્બલિંગ ભારતમાં કરવાની યોજના ધરાવે છે, જેને Foxconn ના અબજો ડોલરના રોકાણનો ટેકો છે. આ વૈવિધ્યકરણ ભારતના વિકાસ માટે ચાવીરૂપ છે પરંતુ જટિલ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં નેવિગેટ કરવાની જરૂર છે.

Foxconn ભારતમાં Apple ના ઉત્પાદન સ્થળાંતર માટે $1.5 બિલિયન થી વધુનું રોકાણ કરી રહ્યું છે. સ્થાનિક કંપની Dixon Technologies રોકાણકારોનો વિશ્વાસ 36-46 ના P/E રેશિયો સાથે દર્શાવે છે. PLI 2.0 યોજના (2026-2031) સ્થાનિક કમ્પોનન્ટ્સ માટે લગભગ 5% નું પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ ધરાવે છે, જે ચીન સામે ભારતના અંદાજિત 10-12% ના કોસ્ટ ડિસએડવાન્ટેજને ઘટાડવામાં મદદ કરશે. માર્ચ 2025 માં મંજૂર થયેલ નોન-સેમિકન્ડક્ટર કમ્પોનન્ટ્સ માટેની અલગ યોજના ₹59,000 કરોડ ના રોકાણનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે. ભારતીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગનું ઉત્પાદન એક દાયકામાં છ ગણું વધીને FY2025 માં $129.9 બિલિયન થયું છે, જેમાં મોબાઇલ યુનિટ્સ બે થી વધીને 300 થયા છે. જોકે, 2026 માં સ્માર્ટફોન માટેની વૈશ્વિક માંગમાં ગંભીર મેમરી કમ્પોનન્ટની અછતને કારણે નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની આગાહી છે, જે 2027 ના અંત સુધી ચાલી શકે છે. આ અછત ખર્ચમાં વધારો કરી રહી છે અને Apple અને Samsung જેવા મોટા ખેલાડીઓને ફાયદો પહોંચાડી શકે છે જેઓ ભાવ વધારાને સહન કરી શકે છે.

ભારતની મોબાઇલ મેન્યુફેક્ચરિંગ વૃદ્ધિને નોંધપાત્ર જોખમો અસર કરી રહ્યા છે. નિકાસ પર ભારે નિર્ભરતા, ખાસ કરીને યુએસ પર, આ ક્ષેત્રને વેપાર નીતિના ફેરફારો અને ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ સામે સંવેદનશીલ બનાવે છે. જ્યારે ભારતે યુએસ સ્માર્ટફોન આયાતમાં વધારો કર્યો છે, આ આંશિક રીતે Apple જેવી કંપનીઓ દ્વારા ચીનથી વૈવિધ્યકરણને કારણે છે, જે એક એવી વૃત્તિ છે જે બદલાઈ શકે છે. ભારત ચીનની વિકસિત સપ્લાય ચેઇન અને વિયેતનામના મેન્યુફેક્ચરિંગ બેઝ સાથે કડક સ્પર્ધાનો સામનો કરે છે. 2027 ના અંત સુધી ચાલનારી મેમરી ચિપની વૈશ્વિક અછત, કમ્પોનન્ટ ખર્ચમાં વધારો કરશે, જે માંગને ઘટાડી શકે છે અને ભારતના ખર્ચ સ્પર્ધાત્મકતાને અસર કરી શકે છે. PLI 2.0 ની સફળતા પણ સતત સરકારી સમર્થન અને વૈશ્વિક વેપાર નિયમો સાથે અનુકૂલન સાધવા પર આધાર રાખે છે. વધુમાં, નિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી સ્થાનિક બજારની અવગણના થઈ શકે છે, જે ભાવ વધારાને કારણે આ વર્ષે સંકોચાવાની ધારણા છે.

ભારતની ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ સર્વિસિસ (EMS) માર્કેટ 2026 થી 2032 સુધી 17.5% CAGR થી વૃદ્ધિ પામવાની ધારણા છે, જે 2032 સુધીમાં $197.8 બિલિયન સુધી પહોંચશે. આ વૃદ્ધિ સરકારી પ્રયાસો અને 'China-plus-one' વ્યૂહરચના દ્વારા સંચાલિત થશે. વિશ્લેષકો Apple અને Samsung દ્વારા સંચાલિત, વૈશ્વિક મંદી સામે 2025 માં વૈશ્વિક સ્માર્ટફોન ઉત્પાદન ઉત્પાદનનો 20% હિસ્સો ભારત મેળવી લેશે તેવી અપેક્ષા રાખે છે. સરકાર નવા નિકાસ-કેન્દ્રિત પ્રોત્સાહનો અને સ્થાનિક સોર્સિંગ સપોર્ટ પર વિચાર કરી રહી છે. જોકે, આ નીતિઓ ચાલુ સપ્લાય ચેઇન સમસ્યાઓ, વધતા કમ્પોનન્ટ ખર્ચ અને બદલાતી વેપાર નીતિઓ દ્વારા પરીક્ષણ કરવામાં આવશે, જે અંદાજિત વૃદ્ધિને ધીમી પાડી શકે છે.