ભારતની દરિયાઈ મહત્વાકાંક્ષા: ₹77,000 કરોડનો મોટો ધડાકો, પણ અમલીકરણમાં છે મોટા પડકારો!

ભારતનો દરિયાઈ મિશન: વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત અને ઔદ્યોગિક મહત્વાકાંક્ષા

ભારત સરકાર દેશની દરિયાઈ ક્ષમતાઓને વિસ્તારવા માટે ₹77,000 કરોડના એક મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહી છે. આ વ્યૂહાત્મક પગલું દેશની આયાત-નિકાસ માટે વિદેશી જહાજો પરની 90% થી વધુ નિર્ભરતાને ઘટાડવા માટે લેવાયું છે.

વડાપ્રધાનના આર્થિક સલાહકાર સમિતિના સભ્ય સંજીવ સન્યાલે આ નિર્ભરતાને એક મોટી વ્યૂહાત્મક નબળાઈ ગણાવી છે. તેમણે વૈશ્વિક અવરોધો સમયે આર્થિક સુરક્ષા માટે મજબૂત મર્ચન્ટ ફ્લીટ (Merchant Fleet) ની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શિપબિલ્ડિંગ (Shipbuilding), બંદર વિકાસ (Port Development) અને શિપ ફ્લેગિંગ (Ship Flagging) જેવા ક્ષેત્રોને મજબૂત કરવાનો છે. આ માત્ર જહાજો મેળવવા માટે નથી, પરંતુ એક આત્મનિર્ભર ઔદ્યોગિક આધાર (Self-sustaining Industrial Base) વિકસાવવાનો પણ લક્ષ્યાંક છે. આ પ્રોજેક્ટ વિવિધ ટેકનિકલ ટ્રેડમાં રોજગારીનું સર્જન કરશે અને લોજિસ્ટિક્સ સેક્ટરને વેગ આપશે. પશ્ચિમ બંગાળ તેના ઐતિહાસિક દરિયાઈ વેપાર અને હાલના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને કારણે મુખ્ય લાભાર્થી બનવાની સંભાવના છે.

₹77,000 કરોડની પહેલ: રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યો અને વૈશ્વિક વાસ્તવિકતાઓનું સંતુલન

આ મિશનનો મુખ્ય આધાર ₹77,000 કરોડનું ભંડોળ છે. આ રકમ રાષ્ટ્રીય કાફલો (National Fleet) બનાવવા, ભારતની દરિયાઈ શક્તિ વધારવા અને શિપબિલ્ડિંગ જેવા લેબર-ઇન્ટેન્સિવ (Labor-intensive) ઉદ્યોગો દ્વારા 'રોજગારીની ઇકોસિસ્ટમ' (Ecosystem of Jobs) બનાવવા માટે ફાળવવામાં આવી છે. સરકારે જહાજોને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો દરજ્જો આપવા અને માલિકી કાયદાઓમાં સુધારા જેવા કાયદાકીય ફેરફારો પણ કર્યા છે, જેથી રોકાણકારોને આકર્ષી શકાય. આ 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' (Make in India) પહેલ સાથે સુસંગત છે.

વૈશ્વિક સંદર્ભ અને સ્પર્ધાત્મક પરિદ્રશ્ય

જોકે, વૈશ્વિક શિપિંગ અને શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્ર અત્યંત સ્પર્ધાત્મક છે. ચીન વૈશ્વિક શિપબિલ્ડિંગમાં લગભગ 59% બજાર હિસ્સા સાથે ટોચ પર છે, ત્યારબાદ દક્ષિણ કોરિયા 24% સાથે આવે છે. Hyundai Heavy Industries, Samsung Heavy Industries અને China State Shipbuilding Corporation જેવી કંપનીઓ આ ક્ષેત્રમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ચીનની શિપયાર્ડ્સ લગભગ $60 મિલિયન માં એક કન્ટેનર જહાજ બનાવી શકે છે, જ્યારે અમેરિકામાં સમાન જહાજ બનાવવા માટે $330 મિલિયન નો ખર્ચ આવી શકે છે. આ ખર્ચમાં મોટો તફાવત ચીનના નીચા સ્ટીલ ભાવ, કાર્યક્ષમ શ્રમ અને સ્થાપિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને કારણે છે. વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ધીમી વૃદ્ધિની અપેક્ષા છે, UNCTAD એ 2025 માં માત્ર 0.5% વિસ્તરણની આગાહી કરી છે.

માળખાકીય નબળાઈઓ અને અમલીકરણના પડકારો

ભારતીય શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્ર સામે અનેક ગંભીર પડકારો છે. ઊંચા મૂડી ખર્ચ અને વ્યાજ દરો (ભારતમાં 10-10.5% ની સરખામણીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નીચા) મુખ્ય અવરોધ છે. ભારતની શિપબિલ્ડિંગ ક્ષમતા વૈશ્વિક સ્તરે લગભગ 16મા ક્રમે છે, જે બજારના 1% થી પણ ઓછો હિસ્સો ધરાવે છે. મરીન-ગ્રેડ સ્ટીલ, પ્રોપેલર્સ અને કંટ્રોલ સિસ્ટમ્સ જેવા મહત્વપૂર્ણ ઘટકો માટે ભારત આયાત પર ભારે નિર્ભર છે, જે ખર્ચ અને વિલંબ વધારે છે. જહાજના ખર્ચનો 20-30% ભાગ બનાવતું સ્ટીલ વૈશ્વિક ભાવના ઉતાર-ચઢાવથી પ્રભાવિત થાય છે. ક્ષેત્રમાં ટેકનોલોજીના અંતર, જૂની ઉત્પાદન પદ્ધતિઓ અને સંકલિત સહાયક ઉદ્યોગોના અભાવ જેવી સમસ્યાઓ પણ છે, જે તેને સ્થાપિત એશિયન શિપબિલ્ડર્સ સાથે સ્પર્ધા કરવામાં અવરોધે છે. આ ₹77,000 કરોડ ના પ્રયાસની સફળતા આ ઊંડા મૂળના માળખાકીય મુદ્દાઓને દૂર કરવા, કાર્યક્ષમ મૂડી રોકાણ સુનિશ્ચિત કરવા અને માત્ર કાફલાના સભ્યો વધારવાને બદલે ખરેખર સ્પર્ધાત્મક સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવવા પર નિર્ભર રહેશે.