ભારતની રેયર અર્થ મેગ્નેટ સ્કીમમાં મોટી ખામીઓ? ઉદ્યોગ જગતની ચેતવણી, 'આત્મનિર્ભરતા' પર ખતરો!

ઉદ્યોગ જગતના મુખ્ય ખેલાડીઓ, જેમાં Reliance Industries, Larsen & Toubro, અને Vedanta જેવી કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે, તેઓ ભારતની રેયર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ (REPM) ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા માટેની ₹7,280 કરોડની સરકારી યોજનાની ડિઝાઇન પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે આ યોજનાના અમલીકરણમાં રહેલી કેટલીક ખામીઓ દેશની 'આત્મનિર્ભરતા'ના લક્ષ્યને નબળું પાડી શકે છે.

યોજનામાં બે મુખ્ય સમસ્યાઓ જોવા મળી રહી છે. પહેલી, પ્રક્રિયા કરેલા કાચા માલ, ખાસ કરીને NdPr oxide ની ઉપલબ્ધતા મર્યાદિત છે. રાજ્ય સંચાલિત IREL દ્વારા દર વર્ષે માત્ર 500 ટન NdPr oxide નું ઉત્પાદન થાય છે, જે યોજના હેઠળ પસંદ થઈ શકે તેવી પાંચ કંપનીઓમાંથી માત્ર ત્રણ કંપનીઓને જ ફાળવી શકાય છે. આનાથી ઓછામાં ઓછી બે સંભવિત પુરસ્કાર વિજેતા કંપનીઓ માટે લાંબા ગાળાની સપ્લાય અનિશ્ચિતતા ઊભી થઈ શકે છે અને તેમના મોટા રોકાણો જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.

બીજી ગંભીર ખામી પ્રોત્સાહન પ્રણાલીમાં છે, જે મેગ્નેટના વજન (weight) ને પુરસ્કૃત કરે છે, તેની ગુણવત્તા (quality) ને નહીં. આનાથી ઉત્પાદકો સસ્તા અને નીચી ગુણવત્તાવાળા મેગ્નેટ બનાવવા પ્રેરાઈ શકે છે, જે ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs) અને રિન્યુએબલ એનર્જી જેવા મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રો માટે જરૂરી ઉચ્ચ-પ્રદર્શનવાળા ઉત્પાદનોના વિકાસને અવરોધશે.

વૈશ્વિક સ્તરે, રેયર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ (REPM) ની માંગ ઇલેક્ટ્રિક ટ્રાન્સપોર્ટ અને રિન્યુએબલ એનર્જી તરફના બદલાવને કારણે ઝડપથી વધી રહી છે. એશિયા-પેસિફિક, ખાસ કરીને ચીન, આ બજારમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે, જે લગભગ 90% વૈશ્વિક REPM પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા નિયંત્રિત કરે છે. ચીનની આ સ્થિતિ અને ભૂતકાળમાં તેના દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા નિકાસ નિયંત્રણો (export controls) ભારત જેવી દેશો માટે સપ્લાય ચેઇનમાં અનિશ્ચિતતા ઊભી કરે છે. અમેરિકા અને EU જેવા દેશો પણ સપ્લાય સુરક્ષા માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. ભારતીય REPM બજાર 2030 સુધીમાં $1,382.7 મિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, જેમાં વાર્ષિક 10.3% વૃદ્ધિ દર જોવા મળશે.

આ સ્કીમની રચનામાં રહેલી નબળાઈઓ સ્થાનિક ઉદ્યોગ માટે મોટા જોખમો ઊભા કરી શકે છે. NdPr ઓક્સાઇડની ફાળવણી માત્ર ત્રણ કંપનીઓ સુધી મર્યાદિત રાખવાથી વ્યાપક સ્થાનિક ક્ષમતાના વિકાસના ઉદ્દેશ્ય સામે પ્રશ્નાર્થ સર્જાય છે. જો પ્રોત્સાહનો ગુણવત્તાને બદલે વજન પર આધારિત રહેશે, તો ભારતીય ઉત્પાદકો નીચા-માર્જિનવાળી વસ્તુઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે, જે વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં ટકી શકશે નહીં અને ચીનના ઉચ્ચ-પ્રદર્શનવાળા મેગ્નેટ ઉત્પાદનને અસરકારક રીતે પડકારવામાં નિષ્ફળ જશે. આનાથી ભારત નીચા-મૂલ્યવાળા ભાગોનું ઉત્પાદન કરતું રહેશે જ્યારે હજુ પણ ઉચ્ચ-પ્રદર્શનવાળા મેગ્નેટ માટે આયાત પર નિર્ભર રહેશે, જે 'આત્મનિર્ભરતા'ના હેતુને જ હરાવી દેશે.

ભારતની REPM ઉત્પાદન યોજનાને સફળ બનાવવા માટે, તેના પ્રોત્સાહન માળખા અને કાચા માલની ફાળવણી નીતિઓમાં તાત્કાલિક સુધારાની જરૂર છે. જો આ ફેરફારો કરવામાં આવે, તો આ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિની સંભાવના છે અને તે સ્વચ્છ ઊર્જા, અદ્યતન ઉત્પાદન અને વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતાના ભારતના વ્યાપક લક્ષ્યોને ટેકો આપી શકે છે. જોકે, આ સુધારા વિના, યોજના બિનકાર્યક્ષમ સ્થાનિક ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે અને મુખ્ય ઉચ્ચ-પ્રદર્શનવાળા મેગ્નેટ માટે ચીન પર નિર્ભરતા જાળવી રાખશે.