ભારતીય સ્ટીલ સેક્ટર: ગ્રીન સ્ટીલ તરફ મજબૂત પગલાં, પણ ગુણવત્તા અને ખર્ચનો મોટો પડકાર!

ભારતીય સ્ટીલ ઉદ્યોગમાં ટકાઉ ઉત્પાદન (Sustainable Manufacturing) તરફ એક મોટું પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. તાજેતરમાં જ સરકારે ગ્રીન સ્ટીલ ટેક્સોનોમી (Green Steel Taxonomy) રજૂ કરી છે, જે કાર્બન ઉત્સર્જન (Carbon Emission) ના આધારે સ્ટીલને 'સ્ટાર રેટિંગ' આપશે. આ નિયમોને કારણે કંપનીઓએ તેમના કાચા માલની ખરીદી અને ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર કરવાની ફરજ પડી છે.

આ ગ્રીન સ્ટીલ ટેક્સોનોમી મુજબ, પ્રતિ ટન ફિનિશ્ડ સ્ટીલ પર 2.2 ટન CO2e થી ઓછું ઉત્સર્જન ધરાવતા સ્ટીલને 'ગ્રીન સ્ટીલ' ગણવામાં આવશે. 1.6 ટન થી ઓછું ઉત્સર્જન ધરાવતા સ્ટીલને પાંચ-સ્ટાર રેટિંગ મળશે. નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સેકન્ડરી સ્ટીલ ટેક્નોલોજી (NISST) આ વર્ગીકરણ માટે નોડલ એજન્સી તરીકે કાર્ય કરશે. આ પહેલ યુરોપિયન યુનિયનના કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM) જેવા વૈશ્વિક ધોરણો સાથે સુસંગત થવામાં મદદ કરશે.

આ ઉપરાંત, જાહેર ક્ષેત્રના એકમો (PSUs) ને FY28 થી ₹1 કરોડથી વધુના આયર્ન અને સ્ટીલ ખર્ચવાળા પ્રોજેક્ટ્સ માટે પ્રમાણિત ગ્રીન સ્ટીલ ખરીદવું ફરજિયાત બનશે. આ ખરીદી નીતિ, જેમાં 5-સ્ટાર રેટિંગવાળા સ્ટીલ માટે લઘુત્તમ 1% થી 3-સ્ટાર રેટિંગવાળા સ્ટીલ માટે 20% સુધીનો સમાવેશ થઈ શકે છે, તે ભારતના કુલ સ્ટીલ વપરાશના લગભગ 22% હિસ્સાને લક્ષ્ય બનાવશે. આનાથી ઉત્પાદકોને માંગની ચોક્કસતા મળશે.

બજારમાં હાલની સ્થિતિ (16 ફેબ્રુઆરી, 2026 મુજબ):

• Tata Steel: શેરનો ભાવ આશરે ₹203.20 પર છે, અને માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન લગભગ ₹255,000 કરોડ છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં શેરમાં મજબૂત રિટર્ન જોવા મળ્યું છે.
• JSW Steel: શેરનો ભાવ લગભગ ₹1235.90 પર છે, જેની માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન આશરે ₹302,000 કરોડ છે.
• ArcelorMittal: વૈશ્વિક સ્તરે P/E રેશિયો લગભગ 17.0 છે.

આ નવા ધોરણોને પહોંચી વળવા અગ્રણી સ્ટીલ ઉત્પાદકો સક્રિયપણે રોકાણ કરી રહ્યા છે. Tata Steel એ સ્ક્રૅપ રિસાયક્લિંગને એક સમર્પિત બિઝનેસ તરીકે વિકસાવી રહ્યું છે. ArcelorMittal Nippon Steel India (AM/NS India) એ ગુણવત્તાની ચિંતાઓ, ખાસ કરીને ઝીંક અને કોપર જેવા દૂષણોને પહોંચી વળવા માટે ત્રણ નવા કેન્દ્રો સાથે તેની સ્ક્રૅપ પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા વધારી રહ્યું છે. JSW Steel તેના ડાયરેક્ટ રીડ્યુસ્ડ આયર્ન (DRI) પ્લાન્ટમાં હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે અને મહારાષ્ટ્રમાં 0.5 MTPA ની સ્ક્રૅપ પ્રોસેસિંગ સુવિધા સ્થાપી રહ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ 2030 સુધીમાં કાર્બન તીવ્રતામાં 42% નો ઘટાડો કરવાનો છે.

વૈશ્વિક સ્તરે, સ્ટીલ સ્ક્રૅપનો વપરાશ વધવાની ધારણા છે. 2030 સુધીમાં લગભગ 600 મિલિયન ટન સ્ક્રૅપ ઉપલબ્ધ થવાની સંભાવના છે. સ્ટીલ ઉત્પાદનમાં વપરાતો દરેક ટન સ્ક્રૅપ લગભગ 1.5 ટન CO2 ઉત્સર્જન ઘટાડે છે. જોકે, ભારતમાં હાલમાં સ્ક્રૅપનો ઉપયોગ માત્ર 21-25% ની આસપાસ છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ કરતાં ઘણો ઓછો છે, જ્યારે 2047 સુધીમાં તેને 50% સુધી લઈ જવાનો લક્ષ્યાંક છે.

સ્ક્રૅપ ગુણવત્તા અને ખર્ચના મુખ્ય પડકારો:

સૌથી મોટો ઓપરેશનલ પડકાર દેશી સ્ટીલ સ્ક્રૅપની ગુણવત્તાનો છે. ઝીંક, કોપર અને પેઇન્ટ જેવા દૂષણોની હાજરી તેના અસરકારક ઉપયોગને અવરોધે છે. આ કારણે ભારતના હાઇ-ટેક સ્ટીલ પ્લાન્ટ્સને આયાતી સ્ક્રૅપ પર ખૂબ આધાર રાખવો પડે છે. આ આયાત નિર્ભરતા વૈશ્વિક ભાવની અસ્થિરતા અને સપ્લાય ચેઇન જોખમોને વધારે છે.

વધુમાં, ગ્રીન સ્ટીલ ઉત્પાદન હાલમાં પરંપરાગત પદ્ધતિઓ કરતાં 30%-54% વધુ ખર્ચાળ છે. જોકે, ટેકનોલોજી પરિપક્વ થતાં અને કાર્બન ખર્ચ વધતાં આ તફાવત FY30 સુધીમાં લગભગ $7 પ્રતિ ટન સુધી ઘટવાની અપેક્ષા છે. ઓછી માર્જિન ધરાવતા ઉદ્યોગ માટે, આ વધારાનો ખર્ચ વ્યાપક સ્વીકૃતિ માટે એક મોટો અવરોધ છે.

આ પડકારો છતાં, સરકારનો ઈરાદો સ્પષ્ટ છે. ટેક્સોનોમી અને PSU ખરીદીની નીતિ સ્વચ્છ ટેકનોલોજી અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ખાનગી રોકાણના જોખમને ઘટાડવા અને ગ્રીન સ્ટીલ માટે ખાતરીપૂર્વકની ઘરેલું બજાર બનાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. JSW Steel જેવી કંપનીઓ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્રોજેક્ટ્સનું પરીક્ષણ કરી રહી છે, જે ઓછી-કાર્બન માર્ગો પ્રત્યે ઉદ્યોગની વ્યાપક પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા માટે સ્ટીલ સેક્ટરનું પરિવર્તન આવશ્યક છે, અને સફળતા સ્ક્રૅપ ગુણવત્તા વ્યવસ્થાપનમાં નિપુણતા મેળવવા અને ટકાઉ ઉત્પાદનની વિકસતી અર્થશાસ્ત્રને નેવિગેટ કરવાની ઉદ્યોગની ક્ષમતા પર આધાર રાખશે.