ગ્રીન સ્ટીલનો સરકારી ઓર્ડર: માંગ વધશે પણ ખર્ચાળ રહેશે? ભારતીય સ્ટીલ સેક્ટર સામે મોટા પડકારો

સરકારી ખરીદીમાં ગ્રીન સ્ટીલના ફરજિયાત ઉપયોગનો પ્રસ્તાવ ભલે ભવિષ્ય માટે આશાસ્પદ લાગે, પરંતુ ભારતીય સ્ટીલ સેક્ટરની વાસ્તવિકતાઓ અને તેના આર્થિક પડકારો પર વધુ ઊંડાણપૂર્વક વિચાર કરવો જરૂરી છે.

ગ્રીન સ્ટીલ મેન્ડેટથી માંગની સંભાવના

સરકારી ખરીદીમાં 26% ગ્રીન સ્ટીલનો ઉપયોગ ફરજિયાત કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. આનાથી માત્ર સરકારી પ્રોજેક્ટ્સમાંથી જ FY30 સુધીમાં વાર્ષિક 16 MTPA ની નોંધપાત્ર માંગ ઊભી થઈ શકે છે. Climate Catalyst ના સહયોગથી CII-Green Business Centre દ્વારા તૈયાર કરાયેલા આ રિપોર્ટનો હેતુ FY28 સુધીમાં સર્ટિફાઈડ લો-કાર્બન સ્ટીલ માટે ભારતનો પ્રથમ મોટા પાયાનો, ખાતરીપૂર્વકનો બજાર ઊભો કરવાનો છે. હાલમાં, સરકારી પ્રોજેક્ટ્સમાં દર વર્ષે આશરે 31.6 MTPA સ્ટીલનો વપરાશ થાય છે, જે CO2 ઉત્સર્જનમાં મોટો ફાળો આપે છે. આ રિપોર્ટમાં 28 સ્ટીલ ઉત્પાદકોનો સમાવેશ થાય છે, જે 88 MTPA ક્રૂડ સ્ટીલ ક્ષમતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમનામાંથી 93% ઉત્પાદકો સ્પષ્ટ મેન્ડેટ અને પારદર્શક ખર્ચ-વસૂલાત પદ્ધતિઓ (જેમ કે પ્રીમિયમ, GST કન્સેશન અથવા કાર્બન ક્રેડિટ ઓફસેટ) સ્થાપિત થાય તો સર્ટિફાઈડ ગ્રીન સ્ટીલ સપ્લાય કરવા તૈયાર છે. ખરીદી કરતી સરકારી એજન્સીઓએ પણ નીતિગત સક્ષમતાઓ, જેમ કે નિર્ધારિત થ્રેશોલ્ડ, માનક ટેન્ડર કલમો અને પ્રથમ 3 વર્ષ માટે નજીવો નાણાકીય સહયોગ મળે તો પોતાની તૈયારી દર્શાવી છે. આ પહેલ FY26-27 માટે યુનિયન બજેટમાં જાહેર મૂડી ખર્ચમાં થયેલા વધારા સાથે સુસંગત છે.

ગહન વિશ્લેષણ: પડકારો અને તકો

ભારતનો સ્ટીલ સેક્ટર, જે વિશ્વનો બીજા નંબરનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે, તે એક નિર્ણાયક તબક્કે છે, જેનો લક્ષ્યાંક 2030 સુધીમાં 300 MTPA ક્ષમતા સુધી પહોંચવાનો છે. જોકે, કોલસા આધારિત ઉત્પાદન, ખાસ કરીને Blast Furnace-Basic Oxygen Furnace (BF-BOF) રૂટ પર તેની વર્તમાન નિર્ભરતા, તેને વિશ્વના સૌથી વધુ કાર્બન-સઘન ઉદ્યોગોમાંનો એક બનાવે છે. આ ક્ષેત્રમાં પ્રતિ ટન સ્ટીલ દીઠ 2.55 ટન CO2 નું ઉત્સર્જન થાય છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. ગ્રીન હાઇડ્રોજન આધારિત ડાયરેક્ટ રિડ્યુસ્ડ આયર્ન (H2-DRI) અને રિન્યુએબલ પાવર આધારિત ઇલેક્ટ્રિક આર્ક ફર્નેસ (EAF) જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને ગ્રીન સ્ટીલમાં સંક્રમણ ઉત્સર્જનમાં 97% સુધી ઘટાડો કરી શકે છે. Tata Steel અને JSW Steel જેવી મુખ્ય કંપનીઓ 2050 અથવા 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જનના લક્ષ્યાંક સાથે ડિ-કાર્બોનાઇઝેશન પ્રયાસોમાં અબજો ડોલરનું રોકાણ કરી રહી છે.

પરંતુ, આર્થિક વ્યવહાર્યતા એક મોટી ચિંતા છે. હાલમાં ગ્રીન સ્ટીલ માટે પ્રતિ ટન $210 નો પ્રીમિયમ ખર્ચ છે, જે બાંધકામ પ્રોજેક્ટના ખર્ચમાં 3.7% નો વધારો કરે છે. જોકે, ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ અને અર્થતંત્રના પાયાના વિસ્તરણને કારણે આ પ્રીમિયમ FY30 સુધીમાં ઘટીને માત્ર $7 પ્રતિ ટન થવાનો અંદાજ છે, પરંતુ તાત્કાલિક અસર ભાવ-સંવેદનશીલ ભારતીય બજારમાં તેના અપનાવણને મર્યાદિત કરી શકે છે. ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઊંચો ખર્ચ ($4-$7 પ્રતિ કિલો, જ્યારે ગ્રે હાઇડ્રોજન માટે $1.8) આ પ્રીમિયમનું મુખ્ય કારણ છે. આ ઉપરાંત, યુરોપિયન યુનિયનનું કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM) એક મોટો ખતરો ઊભો કરે છે, જો ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં ન આવે તો ભારતના સ્ટીલ નિકાસ ખર્ચમાં અબજો ડોલરનો વધારો થઈ શકે છે. મિનિસ્ટ્રી ઓફ સ્ટીલની 'ગ્રીનિંગ ધ સ્ટીલ સેક્ટર ઇન ઇન્ડિયા: રોડમેપ એન્ડ એક્શન પ્લાન' અને ડ્રાફ્ટ નેશનલ ગ્રીન પ્રોક્યોરમેન્ટ પોલિસી આ પડકારોને પહોંચી વળવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ તેનો અમલ અને 'ગ્રીન સ્ટીલ'ની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાઓ નિર્ણાયક છે. ગ્રીન પબ્લિક પ્રોક્યોરમેન્ટ (GPP) નીતિઓને માંગને ઉત્તેજીત કરવા અને ક્ષેત્ર-વ્યાપી વિશ્વસનીયતા પૂરી પાડવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે જોવામાં આવે છે, પરંતુ મજબૂત, ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ માર્ગદર્શિકાઓ હજુ વિકાસ હેઠળ છે.

ખરાબ પરિદ્રશ્ય: વ્યાવસાયિક અવરોધો

FY30 સુધીમાં 16 MTPA ની માંગ હાંસલ કરવાના ગ્રીન સ્ટીલ મેન્ડેટના આશાવાદી અનુમાનો સામે ગંભીર અવરોધો છે. ગ્રીન સ્ટીલનો તાત્કાલિક ખર્ચ પ્રીમિયમ, જે હાલમાં પરંપરાગત સ્ટીલ કરતાં 20-40% વધુ છે, તે ભાવ-સંવેદનશીલ ભારતીય બજાર માટે આર્થિક રીતે પડકારજનક છે, સિવાય કે કાયદાકીય સહાય નક્કર અને સતત હોય. ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઊંચો ખર્ચ ($4-$7 પ્રતિ કિલો) એક નિર્ણાયક અવરોધ બની રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, ભારતનો સ્ટીલ ઉદ્યોગ હજુ પણ કોલસા આધારિત બ્લાસ્ટ ફર્નેસ (BF) ક્ષમતામાં રોકાણ કરી રહ્યો છે, 2030 સુધીમાં ક્ષમતા બમણી કરવાની યોજનાઓ છે. આનાથી નોંધપાત્ર કાર્બન લોક-ઇન અને નિષ્ક્રિય સંપત્તિઓનું જોખમ રહેલું છે. ભારતના કાર્યરત આયર્નમેકિંગ ક્ષમતાના 87% થી વધુ અને વિકાસ હેઠળના 90% કોલસા પર આધારિત છે. જ્યારે EAF ઓછું ઉત્સર્જન પ્રદાન કરે છે, તેઓ સ્ક્રેપની ઉપલબ્ધતા પર ભારે આધાર રાખે છે, જે હાલમાં ભારતમાં મર્યાદિત છે. નોંધપાત્ર નીતિગત હસ્તક્ષેપ, નાણાકીય પ્રોત્સાહનો અને ગ્રીન સ્ટીલ માટે સ્પષ્ટ, લાગુ કરી શકાય તેવા નિયમનકારી માળખા વિના, મેન્ડેટના મહત્વાકાંક્ષી માંગ લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા મુશ્કેલ બની શકે છે. વધુમાં, પ્રારંભિક તબક્કાના ગ્રીન સ્ટીલ બજારોમાં કપટપૂર્ણ પ્રમાણપત્રો અને અસંગત ગુણવત્તાના જોખમો ખરીદનારના વિશ્વાસને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

ભવિષ્યની દિશા: સંભાવનાઓ અને આવશ્યકતાઓ

વર્તમાન પડકારો છતાં, ભારતમાં ગ્રીન સ્ટીલનું લાંબા ગાળાનું દ્રષ્ટિકોણ અનેક પરિબળો દ્વારા સંચાલિત છે. ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઘટતા ખર્ચ, પરંપરાગત સ્ટીલ પર વધતા કાર્બન પ્રાઇસિંગ સાથે મળીને, 2030 સુધીમાં ખર્ચના અંતરને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડવાની અપેક્ષા છે, અને 2035 સુધીમાં ગ્રીન સ્ટીલને વધુ સસ્તું બનાવી શકે છે. વિસ્તરતું વૈશ્વિક ગ્રીન સ્ટીલ બજાર અને 2070 સુધીમાં ભારતના નેટ-ઝીરો લક્ષ્યાંકો પૂરા કરવાની આવશ્યકતા સતત રોકાણ અને નીતિ વિકાસ માટે મજબૂત પ્રેરક છે. નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન જેવી સરકારી પહેલ અને વિકસિત જાહેર પ્રાપ્તિ નીતિઓ નિર્ણાયક સક્ષમકર્તાઓ છે. પ્રસ્તાવિત 26% ગ્રીન સ્ટીલ મેન્ડેટનું સફળ અમલીકરણ, સ્પષ્ટ નીતિ વ્યાખ્યાઓ, નાણાકીય પ્રોત્સાહનો અને મજબૂત દેખરેખ પદ્ધતિઓ દ્વારા સમર્થિત, ખરેખર ભારતના નીચા-કાર્બન સ્ટીલ ક્ષેત્રમાં સંક્રમણને વેગ આપવા માટે જરૂરી માંગને ઉત્પ્રેરિત કરી શકે છે, જે તેની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવવાની સાથે સાથે તેની આબોહવા પ્રતિબદ્ધતાઓમાં પણ યોગદાન આપશે.