Whalesbook
વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન: આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનો લક્ષ્યાંક
ભારત ક્રિટિકલ મિનરલ્સ માટે આયાત પરની તેની ઊંડી નિર્ભરતા ઘટાડીને આત્મનિર્ભરતા તરફ એક મોટું વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે. મંત્રી જી. કિશન રેડ્ડીએ જણાવ્યું કે, ભારતને સંસાધન-આધારિત રાષ્ટ્રમાંથી દેશની અંદર ઉચ્ચ મૂલ્ય બનાવનાર રાષ્ટ્રમાં પરિવર્તિત કરવાની તાતી જરૂર છે. આ પરિવર્તન અત્યંત આવશ્યક છે, કારણ કે ભારત લગભગ 95% આવશ્યક ક્રિટિકલ મિનરલ્સ માટે આયાત પર નિર્ભર છે, જે વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપને કારણે એક નબળાઈ સાબિત થઈ છે.
નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન (NCMM) ની જાહેરાત
આ વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય આધાર 'નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન (NCMM)' છે. આ સાત વર્ષીય કાર્યક્રમ ₹32,000 કરોડના પ્રારંભિક ભંડોળ સાથે શરૂ કરવામાં આવ્યો છે, જે સરકારના કુલ ₹16,300 કરોડના ખર્ચનો એક ભાગ છે અને જે ₹18,000 કરોડના PSU રોકાણને આકર્ષવાની અપેક્ષા રાખે છે. આ મિશનનો ઉદ્દેશ્ય સંશોધન અને નિષ્કર્ષણથી લઈને પ્રોસેસિંગ, રિસાયક્લિંગ અને એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સુધી સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનને મજબૂત કરવાનો છે. દેશભરમાં 4,000 થી વધુ ક્રિટિકલ મિનરલ સંશોધન પ્રવૃત્તિઓ પહેલેથી જ શરૂ થઈ ગઈ છે. NCMM નો લક્ષ્યાંક 2030-31 સુધીમાં 1,200 ઘરેલું સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ કરવાનો છે, જેનો ધ્યેય લિથિયમ અને રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ સહિત ઓછામાં ઓછા 15 ક્રિટિકલ મિનરલ્સનું ઘરેલું ઉત્પાદન સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. સરકાર નેશનલ મિનરલ એક્સપ્લોરેશન ટ્રસ્ટ (NMET) દ્વારા 41 ખાનગી સંશોધન એજન્સીઓને 100% ભંડોળ પૂરું પાડીને પ્રારંભિક-તબક્કાના સંશોધનને ડી-રિસ્ક (de-risk) પણ કરી રહી છે.
ઇકોસિસ્ટમ ડેવલપમેન્ટ અને મેન્યુફેક્ચરિંગને વેગ
નવીનતા અને કૌશલ્ય વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, IIT અને CSIR લેબ્સ સહિત નવ સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ (Centres of Excellence) ની ઓળખ કરવામાં આવી છે. ઘરેલું મેન્યુફેક્ચરિંગને વેગ આપવા માટે, સિન્ટર્ડ રેર-અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ્સ (sintered rare-earth permanent magnets) માટે ₹7,280 કરોડની પ્રોડક્શન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના આ વર્ષે ઉત્પાદન શરૂ કરવા માટે તૈયાર છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય મેગ્નેટ ઉત્પાદનમાં ચીનના લગભગ એકાધિકારનો સામનો કરવા માટે પાંચ પ્લાન્ટમાં 6,000 મેટ્રિક ટન પ્રતિ વર્ષ (MTPA) ની સંકલિત ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવાનો છે. આંધ્રપ્રદેશ, ઓડિશા, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોને ઘરેલું મૂલ્ય વૃદ્ધિ વધારવા માટે ક્રિટિકલ મિનરલ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, ₹1,500 કરોડની ઇન્સેન્ટિવ યોજના ઇ-વેસ્ટ અને બેટરી સ્ક્રેપમાંથી ક્રિટિકલ મિનરલ્સની ભારતની રિસાયક્લિંગ ક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બનાવવામાં આવી છે, જે વાર્ષિક 40 કિલોટન ક્રિટિકલ મિનરલ્સની પુનઃપ્રાપ્તિનું લક્ષ્ય રાખે છે.
વૈશ્વિક સંદર્ભ અને ભાગીદારી
ભારતની વ્યૂહરચના સ્વીકારે છે કે વૈશ્વિક સહયોગ અનિવાર્ય છે. રાષ્ટ્ર સક્રિયપણે વિદેશી સંપત્તિ સંપાદન (overseas asset acquisitions) અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારીને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. કેનેડા, ક્રિટિકલ મિનરલ્સનો એક મુખ્ય ઉત્પાદક, ભારતીયો માટે સ્થિર ભાગીદાર બનવાનો તેનો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો છે, જેમાં સંશોધન, પ્રોસેસિંગ અને સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય ચેઇન પર ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. કેનેડાએ તેના ક્રિટિકલ મિનરલ્સ સોવરિન ફંડ (Critical Minerals Sovereign Fund) દ્વારા નોંધપાત્ર ભંડોળ અને ભારતીય રોકાણો સાથે મેચ કરવાની ઓફર કરી છે. ભારત લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને નિકલથી સમૃદ્ધ દેશો ઓસ્ટ્રેલિયા, આર્જેન્ટિના અને ચિલી સાથે પણ સંબંધો ગાઢ બનાવી રહ્યું છે, જેથી લાંબા ગાળાના પુરવઠાને સુરક્ષિત કરી શકાય. આ ભાગીદારીનો ઉદ્દેશ્ય ચીનથી ભારતની સોર્સિંગને વૈવિધ્યીકરણ કરવાનો છે, જે હાલમાં રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ (90% થી વધુ) અને મેગ્નેટ ઉત્પાદન (90% થી વધુ) ના વૈશ્વિક પ્રોસેસિંગ પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.
પડકારો અને બજાર વાસ્તવિકતાઓ
મહત્વાકાંક્ષી એજન્ડા હોવા છતાં, નોંધપાત્ર પડકારો છે. લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને નિકલ સહિત 100% નિર્ભરતા સહિત આયાત પર ભારતની ઐતિહાસિક નિર્ભરતા એક મોટો અવરોધ રજૂ કરે છે. મર્યાદિત ઘરેલું નિષ્કર્ષણ અને પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાઓ, દાયકાઓ જૂના ખાણ અને ખનિજ (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ (Mines and Minerals (Development and Regulation) Act) જેવી નિયમનકારી અવરોધો સાથે, પ્રગતિને ધીમી પાડે છે. ક્રિટિકલ મિનરલ્સની વૈશ્વિક માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો થવાની ધારણા છે, જે 2040 સુધીમાં બજારનું કદ $770 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે, જેના કારણે સંપત્તિઓ માટે તીવ્ર સ્પર્ધા અને ઉત્પાદક દેશો તરફથી સંભવિત સંસાધન રાષ્ટ્રવાદ (resource nationalism) થઈ શકે છે. અસ્થિર વૈશ્વિક ભાવો રોકાણના નિર્ણયો અને પ્રોજેક્ટની શક્યતાને વધુ જટિલ બનાવે છે. NCMM ના અમલીકરણ માટે અનેક મંત્રાલયો, PSU અને ખાનગી કંપનીઓ વચ્ચે સીમલેસ સંકલનની જરૂર છે, જે સ્વાભાવિક જોખમો સાથે એક જટિલ કાર્ય છે. જ્યારે ભારતમાં નોંધપાત્ર ખનિજ ભંડાર છે, ત્યારે તેમની આર્થિક શક્યતા અને ઝડપી નિષ્કર્ષણ અનિશ્ચિત રહે છે, અને ઘરેલું ખાણોને નોંધપાત્ર ઉત્પાદન આપવામાં એક દાયકા કરતાં વધુ સમય લાગી શકે છે. PLI યોજનાની સફળતા ઊંચા પ્રારંભિક ટેકનોલોજી ખર્ચને પહોંચી વળવા પૂરતું ખાનગી રોકાણ આકર્ષવા પર આધાર રાખે છે, ખાસ કરીને ઓક્સાઇડ-થી-મેટલ કન્વર્ઝન જેવા મિડસ્ટ્રીમ પ્રોસેસિંગ સ્ટેજ માટે.
ભવિષ્યનું ચિત્ર
ભારતનું ક્રિટિકલ મિનરલ્સ બજાર 2030 સુધીમાં ₹1.2 લાખ કરોડ (US$15 બિલિયન) થી વધુ થવાની ધારણા છે, જે 12% થી વધુના CAGR દ્વારા સંચાલિત છે. NCMM ની સફળતા, જેમાં સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ, પેટન્ટ ફાઇલિંગ અને વિદેશી સંપત્તિ સંપાદન માટેના લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવાનો સમાવેશ થાય છે, તે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનની નબળાઈઓને નેવિગેટ કરવામાં નિર્ણાયક રહેશે. વ્યૂહાત્મક આવશ્યકતા સ્પષ્ટ છે: આ ખનિજોને સુરક્ષિત કરવું એ ભારતના સ્વચ્છ ઉર્જા સંક્રમણ, તકનીકી પ્રગતિ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે મૂળભૂત છે, જે રાષ્ટ્રના ઔદ્યોગિક ભવિષ્યને પરિવર્તિત કરશે.