ભારતનો કોલ ગેસિફિકેશન પર ફોકસ: આયાત બિલમાં અબજોની બચત થશે

ઉર્જા સુરક્ષા માટે ભારતની કોલ ગેસિફિકેશન પર ભાર

કેન્દ્રીય કોલસા અને ખાણ મંત્રાલય રાષ્ટ્રીય ઉર્જા સુરક્ષા અને ઔદ્યોગિક આત્મનિર્ભરતા માટે કોલ ગેસિફિકેશનને એક મુખ્ય ટેકનોલોજી તરીકે સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે. મંત્રી જી. કિશન રેડ્ડીએ જણાવ્યું કે આ પ્રક્રિયા દેશમાં આયાત થતા પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અને એમોનિયાને બદલી શકે છે, જે કૃષિ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા ક્ષેત્રો માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત હાલમાં લગભગ 83% ક્રૂડ ઓઈલ અને 90% થી વધુ મિથેનોલની આયાત કરે છે, જેના પર અસ્થિર વૈશ્વિક ભાવ અને ભૌગોલિક રાજકીય તણાવનું જોખમ રહેલું છે. એકલા 2024 માં, એમોનિયાની આયાત પર લગભગ $982 મિલિયન ખર્ચાયા હતા.

કોલસાના ભંડારમાંથી મૂલ્યવાન ઉત્પાદનોનું નિર્માણ

ભારત પાસે વિશ્વના સૌથી મોટા કોલસા ભંડારમાંથી એક છે, જે અંદાજે 344 થી 400 અબજ ટન છે. નેશનલ કોલ ગેસિફિકેશન મિશનનો લક્ષ્યાંક 2030 સુધીમાં દર વર્ષે 100 મિલિયન ટન કોલસાનું ગેસિફિકેશન કરવાનો છે. આ વ્યૂહરચના હેઠળ, કોલસાને સિનગેસ (હાઇડ્રોજન અને કાર્બન મોનોક્સાઇડનું મિશ્રણ) માં રૂપાંતરિત કરવામાં આવશે, જેનો ઉપયોગ આવશ્યક ઉત્પાદનો બનાવવા માટે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓડિશામાં ભારત કોલ ગેસિફિકેશન એન્ડ કેમિકલ્સ લિ. (BCGCL) ₹25,000 કરોડના પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહી છે. BHEL ની ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને, આ પ્રોજેક્ટ કોલસામાંથી એમોનિયમ નાઈટ્રેટનું ઉત્પાદન કરશે. આ પ્રોજેક્ટ એકલો દરરોજ 2,000 ટન એમોનિયમ નાઈટ્રેટનું ઉત્પાદન કરશે, જે સીધા આયાત ઘટાડશે અને ઘરેલું ખાતર ઉત્પાદનને વેગ આપશે. કોલ ગેસિફિકેશનથી વાર્ષિક આયાત બચત ₹60,000 કરોડથી ₹90,000 કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે.

સરકારી પ્રોત્સાહનો અને નીતિગત સમર્થન

આ ટેકનોલોજીને ઝડપથી અપનાવવા માટે, સરકારે કોલ અને લિગ્નાઈટ ગેસિફિકેશન પ્રોજેક્ટ્સ માટે ₹8,500 કરોડના નાણાકીય પ્રોત્સાહનો ફાળવ્યા છે અને ભવિષ્યમાં આ રકમ વધારવાની યોજના છે. નીતિગત સુધારા, જેમ કે ગેસિફિકેશન માટે વપરાતા કોલસા પર કોમર્શિયલ કોલ બ્લોક હરાજીમાં 50% રેવન્યુ શેર રિબેટ્સ, ખાનગી અને જાહેર ક્ષેત્રના રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રચાયેલ છે. કોલસા મંત્રાલયે જમીન લીઝ સુરક્ષિત કરવામાં અને નવી ગેસિફિકેશન પ્લાન્ટ્સ માટે કોલસા પુરવઠાની અલગ હરાજી ગોઠવવામાં પણ મદદ કરી છે. ₹64,000 કરોડથી વધુના મૂલ્યના સાત મોટા કોલ ગેસિફિકેશન પ્રોજેક્ટ્સ પ્રગતિમાં છે, જેમાં કેટલાક પર નિર્માણ કાર્ય શરૂ થઈ ગયું છે.

પડકારો અને પર્યાવરણીય ચિંતાઓ

જોકે, કોલ ગેસિફિકેશન પડકારો અને ટીકાઓથી મુક્ત નથી. સીધા કોલસા બાળવા કરતાં તેને 'વધુ સ્વચ્છ' ગણવામાં આવે તો પણ, તે અશ્મિભૂત ઇંધણ (fossil fuels) પર આધાર રાખે છે, જેના કારણે વૈશ્વિક ક્લાયમેટ લક્ષ્યાંકો સાથે તેની સુસંગતતા અંગે પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. આ મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાં નોંધપાત્ર રોકાણની જરૂર પડે છે, અને ભારતીય કોલસામાં ઉચ્ચ રાખ સામગ્રી (high ash content) સતત તકનીકી મુશ્કેલીઓ ઉભી કરે છે. તે સસ્તા કુદરતી ગેસ અને વધતા પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો (renewable energy sources) સાથે પણ સ્પર્ધાનો સામનો કરે છે, જે વધુ ટકાઉ માર્ગો પ્રદાન કરે છે. પાણીનો વપરાશ અને સંભવિત ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન (greenhouse gas emissions) જેવા પર્યાવરણીય મુદ્દાઓ પર કાળજીપૂર્વક ધ્યાન આપવાની જરૂર પડશે, જેના માટે કાર્બન કેપ્ચર (carbon capture) જેવી ટેકનોલોજીની જરૂર પડી શકે છે. ઓપરેશનલ પડકારો અને કોલસાની કાર્બન તીવ્રતા (carbon intensity) ને જોતાં, નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન (net-zero emissions) તરફના વૈશ્વિક બદલાવ સામે તેના સંક્રમણકાલીન બળતણ (transitional fuel) તરીકેની ભૂમિકા ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.

મુખ્ય લક્ષ્યાંકો અને આત્મનિર્ભરતા

2030 સુધીમાં 100 મિલિયન ટન કોલસાનું ગેસિફિકેશન કરવાનો ભારતનો ધ્યેય ઉર્જા અને રસાયણ ઉદ્યોગોને પુનરાકાર કરવા પ્રત્યે તેની મજબૂત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. ઘરેલું કોલસાને આવશ્યક ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરીને, ભારત ઉર્જા સ્વતંત્રતા વધારવા, વિદેશી હૂંડિયામણ બચાવવા અને ઔદ્યોગિક વૃદ્ધિને વેગ આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. વર્તમાન પ્રોજેક્ટ્સની સફળતા અને સ્થાનિક ટેકનોલોજીનો વિકાસ આ વ્યૂહરચનાની આર્થિક શક્યતા અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણું માટે ચાવીરૂપ રહેશે. કોલ ગેસિફિકેશન પર આ ધ્યાન 'આત્મનિર્ભર ભારત' પહેલ સાથે સુસંગત છે, જે પુરવઠાને સુરક્ષિત કરવા અને અર્થતંત્રને બાહ્ય આંચકાઓથી બચાવવાનો હેતુ ધરાવે છે.