Whalesbook
ભારત પોતાના સ્ટીલ ઉદ્યોગની સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત કરવા માટે સક્રિય પગલાં ભરી રહ્યું છે. આગામી મહિને Argentina, Indonesia અને Oman દેશો સાથે થનારી આ મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓ, દેશની વધતી ઘરેલુ માંગને પહોંચી વળવા અને ક્લીન એનર્જી (Clean Energy) ક્ષેત્રે પ્રયાસોને ટેકો આપવા માટે ચાવીરૂપ બની રહેશે. ખાસ કરીને, બેટરી ટેકનોલોજી માટે જરૂરી ખનિજોની સુરક્ષા આનો એક ભાગ છે. જોકે, આ પ્રયાસો વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલામાં આવતી અડચણો અને ભૌગોલિક રાજકીય જોખમો વચ્ચે થઈ રહ્યા છે.
નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી 'Bharat Steel 2026' સમિટ, જે દેશનું સૌથી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટીલ કોન્ફરન્સ અને પ્રદર્શન હશે, તે આ ચર્ચાઓ માટેનું મંચ બનશે. મુખ્ય લક્ષ્ય કોકિંગ કોલ અને આયર્ન ઓર જેવા આવશ્યક કાચા માલની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનું તેમજ અદ્યતન સ્ટીલ-નિર્માણ ટેકનોલોજી મેળવવાનું છે.
- Indonesia: વિશ્વમાં સૌથી વધુ નિકલ ઓર (Nickel Ore) ભંડાર ધરાવતું Indonesia ભારત માટે મુખ્ય લક્ષ્ય છે.
- Oman: ખાણકામ સહકાર વધારવા માટે પહેલેથી જ દ્વિપક્ષીય કરાર ધરાવતું Oman, ભારત માટે આયર્ન ઓરનો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે.
- Argentina: લિથિયમ (Lithium) ઉત્પાદનમાં અગ્રણી Argentina, ભારત માટે ઇલેક્ટ્રિક વાહન (EV) અને રિન્યુએબલ એનર્જી સ્ટોરેજ ક્ષેત્રો માટે આ ખનિજ સુરક્ષિત કરવામાં નિર્ણાયક છે.
આ વાટાઘાટો જાન્યુઆરી 2025માં ભારતે દર્શાવેલા લિથિયમ, કોબાલ્ટ (Cobalt) અને રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ (Rare Earth Elements) જેવા નિર્ણાયક ખનિજોની સ્થિર પુરવઠાની પ્રાપ્તિના લક્ષ્ય સાથે સુસંગત છે. આ સમિટનો ઉદ્દેશ્ય ભારતીય સ્ટીલ ક્ષેત્રની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાય ચેઇનમાં તેનું સ્થાન સુરક્ષિત કરવાનો છે.
વિશ્વના બીજા સૌથી મોટા ક્રૂડ સ્ટીલ ઉત્પાદક તરીકે, ભારત કાચા માલની સુરક્ષા માટે જટિલ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી રહ્યું છે. FY26 ના પ્રથમ 11 મહિનામાં ભારતનું સ્ટીલ ઉત્પાદન 153.61 મિલિયન મેટ્રિક ટન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે. આ વિસ્તરણ માટે કાચા માલની આયાતમાં નોંધપાત્ર વધારો જરૂરી છે. ઘરેલું સ્તરે ઉચ્ચ-ગ્રેડ ઓરની અછતને કારણે, Brazil અને Oman મુખ્ય સપ્લાયર હોવા છતાં, FY26 માં ભારતનો આયર્ન ઓર આયાત 12-14 મિલિયન ટન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. FY26 માં કુલ મેટલર્જિકલ કોલ આયાત 83 મિલિયન ટન રહેવાની ધારણા છે, જે સ્ટીલ ઉત્પાદનમાં વધારાને કારણે વાર્ષિક 9% નો વધારો દર્શાવે છે.
યુરોપિયન યુનિયનનું કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM), જે 1 જાન્યુઆરી, 2026 થી કાર્બન-સઘન આયાત પર ખર્ચ ઉમેરવાનું શરૂ થયું છે, તે પણ ભારતીય સ્ટીલ ઉદ્યોગને અસર કરી રહ્યું છે. આનાથી ખર્ચ 8-14% વધી શકે છે, જેનાથી ભારતીય નિકાસકારોને ઓછી કિંમત સ્વીકારવી પડી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાચા માલની શોધ ઉપરાંત, ભારતીય સ્ટીલ ક્ષેત્ર ઘરેલુ સ્તરે LPG અને નેચરલ ગેસની ગંભીર અછતનો સામનો કરી રહ્યું છે. મધ્ય પૂર્વ સંઘર્ષને કારણે હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz) મારફતે LNG શિપમેન્ટમાં વિક્ષેપને કારણે આ સમસ્યા વધુ વણસી છે. JSW ગ્રુપ જેવી કંપનીઓના ઓપરેશન્સ પણ પ્રભાવિત થયા છે.
વળી, ભારત 2030 સુધીમાં સ્ટીલ ઉત્પાદન 300 મિલિયન ટન સુધી વધારવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે, પરંતુ તે કોકિંગ કોલની 85% જરૂરિયાત માટે Australia જેવા દેશો પર નિર્ભર છે, જે વૈશ્વિક ભાવ વધઘટ અને પુરવઠા વિક્ષેપો માટે ક્ષેત્રને ખુલ્લું પાડે છે.
EU ના CBAM થી ભારતીય સ્ટીલ નિકાસને સીધો ખતરો છે, જે ઉત્પાદકોને કાર્બન ખર્ચને આવરી લેવા માટે કિંમતો ઘટાડવી પડી શકે છે, જેના કારણે માર્જિનમાં 16-22% નો ઘટાડો થઈ શકે છે.
Bharat Steel 2026 સમિટનો હેતુ કાચા માલની સુરક્ષા, ટેકનોલોજી અપનાવવા અને ટકાઉ ઉત્પાદનમાં આવતા પડકારોનો સામનો કરવા માટે સહયોગ અને જોડાણ બનાવવાનો છે. એનાલિસ્ટ્સ માને છે કે ભારતનું સ્ટીલ ઉત્પાદન વધશે, પરંતુ ક્ષેત્રે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર નીતિઓ, ઉર્જા અછત અને ઉત્પાદનને ડીકાર્બોનાઇઝ કરવાની જરૂરિયાત જેવા મોટા પડકારોનું સંચાલન કરવું પડશે. સ્થિર અને પોસાય તેવા ભાવે આવશ્યક કાચા માલની પ્રાપ્તિ ઉદ્યોગની વૃદ્ધિ અને વૈશ્વિક ઉર્જા સંક્રમણમાં તેની ભૂમિકા માટે નિર્ણાયક છે.