ભારતની મેગા શિપ યોજના: 437 જહાજોનો ઓર્ડર દેશી શિપબિલ્ડિંગને આપશે મોટી ગતિ!

આ મહત્વાકાંક્ષી યોજના 'મેરીટાઇમ અમૃત કાળ વિઝન 2047' અને 'મેરીટાઇમ ઇન્ડિયા વિઝન 2030' નો એક અભિન્ન ભાગ છે, જેનો હેતુ ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રણી દરિયાઈ શક્તિ બનાવવાનો છે. હાલમાં, દેશ તેના 90% થી વધુ વેપાર માટે વિદેશી જહાજો પર નિર્ભર છે, જે આર્થિક અને સુરક્ષા બંને દ્રષ્ટિએ જોખમી બની શકે છે. આ વ્યૂહરચના દ્વારા, સરકાર ભારતીય જહાજ નિર્માણ યાર્ડોને સતત ઓર્ડર આપીને સ્થાનિક ક્ષમતા વધારવા અને આત્મનિર્ભરતા મેળવવા માંગે છે.

આ યોજના બે-ભાગની રણનીતિ પર આધારિત છે. સામાન્ય જહાજો, જેમ કે ગ્રીન ટગ્સ અને મધ્યમ-રેન્જના ટેન્કરો, દેશમાં જ સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવશે. જ્યારે વેરી લાર્જ ગેસ કેરિયર્સ (VLGCs) અને વેરી લાર્જ ક્રૂડ કેરિયર્સ (VLCCs) જેવા અત્યંત વિશિષ્ટ જહાજો માટે, જે ઉર્જા પરિવહન માટે નિર્ણાયક છે, સરકાર સંરચિત ટેન્ડરોનો ઉપયોગ કરશે. આનો અર્થ એ છે કે મોટાભાગના જહાજો – લગભગ દર આઠમાંથી છ – ભારતમાં જ બનવા જોઈએ. કન્ટેનર જહાજોના ટેન્ડરો માટે 'રાઇટ ઓફ ફર્સ્ટ રિફ્યુઝલ' જેવી જોગવાઈ ભારતીય કંપનીઓને સ્પર્ધામાં લાભ આપશે.

હાલમાં, ભારતની શિપબિલ્ડિંગ ક્ષમતા આશરે 0.072 મિલિયન ગ્રોસ ટનેજ (GT) છે, જે ચીન (39 મિલિયન GT), દક્ષિણ કોરિયા (20 મિલિયન GT) અને જાપાન (9 મિલિયન GT) જેવા વૈશ્વિક અગ્રણી દેશો કરતાં ઘણી ઓછી છે. લક્ષ્ય 2047 સુધીમાં વાર્ષિક આશરે 4.5 મિલિયન GT સુધી પહોંચવાનું છે, જેથી ભારત ટોચના પાંચ શિપબિલ્ડિંગ રાષ્ટ્રોમાં સ્થાન મેળવી શકે. આ માટે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડ અને કુશળ કામદારો જેવા પડકારોને પહોંચી વળવું આવશ્યક છે.

ભારતીય શિપયાર્ડ્સને પૂર્વ એશિયાઈ સ્પર્ધકોની સરખામણીમાં 25-30% નો ખર્ચાળ ગેરલાભનો સામનો કરવો પડે છે. આ મુખ્યત્વે નીચી કાર્યક્ષમતા, ઊંચા મટીરીયલ ખર્ચ અને મોંઘા ધિરાણને કારણે છે. આ અંતર ઘટાડવા અને રોકાણ આકર્ષવા માટે ₹25,000 કરોડ ના મેરીટાઇમ ડેવલપમેન્ટ ફંડ અને શિપબિલ્ડિંગ ડેવલપમેન્ટ સ્કીમ જેવી સરકારી પહેલો અમલમાં છે. આ યોજના 'મેક ઇન ઇન્ડિયા, મેક ફોર વર્લ્ડ' ને પણ વેગ આપે છે અને દેશના વાર્ષિક આશરે $75 બિલિયન ના ફ્રેઇટ આયાત બિલને ઘટાડવાનો પણ હેતુ ધરાવે છે.

જોકે, આ યોજનાના અમલીકરણમાં ઊંચા રોકાણની જરૂરિયાત, ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડ અને ખાસ કરીને અત્યંત કુશળ તકનીકી કામદારોની અછત જેવા ગંભીર પડકારો છે. તેમ છતાં, સરકારની મજબૂત નીતિગત પ્રતિબદ્ધતા અને ભંડોળ આ ક્ષેત્રને આત્મનિર્ભર બનાવવા અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનાવવા માટે એક સ્પષ્ટ માર્ગ પૂરો પાડે છે.