Whalesbook
ભારત અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે સંરક્ષણ અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધુ ગાઢ બની રહ્યો છે, જે ભારતની 'આત્મનિર્ભર ભારત' અને 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' જેવી પહેલોને નવી દિશા આપી રહ્યો છે. આ વ્યૂહાત્મક બદલાવ પરંપરાગત શસ્ત્રોની ખરીદીથી આગળ વધીને ટેકનોલોજીના ઊંડા એકીકરણ અને સંયુક્ત વિકાસ પર ભાર મૂકે છે. અત્યાધુનિક સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને સાયબર સુરક્ષા જેવા ક્ષેત્રોમાં આત્મનિર્ભરતા હાંસલ કરવા માટે ઇઝરાયેલ ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.
વ્યૂહાત્મક સહ-વિકાસ પર ભાર
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની તાજેતરની ઇઝરાયેલની મુલાકાત (ફેબ્રુઆરી 25-26) બંને દેશો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય સંરક્ષણ અને ટેકનોલોજી સંબંધોને મજબૂત બનાવવાનો સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે. બંને દેશો એન્ટી-બેલિસ્ટિક મિસાઈલ ડિફેન્સ, ડાયરેક્ટેડ-એનર્જી લેઝર વેપન્સ, નેક્સ્ટ-જનરેશન ડ્રોન અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ જેવી અત્યાધુનિક પ્રણાલીઓના સંયુક્ત વિકાસ પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી રહ્યા છે. આ પહેલ ભારતની સૈન્ય આધુનિકીકરણ અને સ્વદેશી ક્ષમતાઓ વધારવાની વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય ભાગ છે, જેમાં ઇઝરાયેલની અત્યાધુનિક સંરક્ષણ ટેકનોલોજીનો લાભ લેવામાં આવશે. અહીં માત્ર ખરીદી પર જ નહીં, પરંતુ ભારતમાં ઉત્પાદિત હાર્ડવેરમાં ઇઝરાયેલની ટેકનોલોજીને સામેલ કરવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે, જે સ્થાનિક ઉત્પાદન અને ટેકનોલોજીકલ સાર્વભૌમત્વના ભારતના લક્ષ્ય સાથે સુસંગત છે. આ ચાલુ સંરક્ષણ ભાગીદારીનું અનુમાનિત મૂલ્ય આગામી વર્ષોમાં લગભગ USD 10 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે.
વૈવિધ્યકરણ અને એકીકરણ: વિશ્લેષણાત્મક ઊંડાણ
ભારતની સંરક્ષણ પ્રાપ્તિ વ્યૂહરચનામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે, જે રશિયા પરની તેની પરંપરાગત નિર્ભરતાથી દૂર જઈ રહ્યું છે. 2009-2013 દરમિયાન, ભારતની સંરક્ષણ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો 76% હતો, જે 2019-2023 માં ઘટીને માત્ર 36% થઈ ગયો છે. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભારત હવે પશ્ચિમી અને ઇઝરાયેલના સપ્લાયર્સ તરફ વધુ ધ્યાન આપી રહ્યું છે. ઇઝરાયેલ, ભારત માટે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સૌથી મોટો ગ્રાહક બની ગયું છે, જે 2020 થી 2024 દરમિયાન ઇઝરાયેલની કુલ સંરક્ષણ નિકાસના લગભગ 34% જેટલું છે, અને આ સમયગાળા દરમિયાન કુલ હથિયારોનું વેચાણ આશરે $20.5 બિલિયન થયું છે. આ ભાગીદારી માત્ર વ્યવહારિક વેચાણ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં ઊંડા ટેકનોલોજીકલ એકીકરણનો સમાવેશ થાય છે. ઇઝરાયેલ એરોસ્પેસ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (IAI) ભારતના સ્વદેશી તેજસ લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટમાં એવિઓનિક્સ, સેન્સર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર ઘટકોને સામેલ કરવામાં મદદ કરી રહી છે. ડ્રુ (DRDO) સાથે સંયુક્ત રીતે વિકસાવવામાં આવેલ બરાક-8 સરફેસ-ટુ-એર મિસાઈલ સિસ્ટમ સહિત મિસાઈલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ પર સહયોગ પણ આગળ વધી રહ્યો છે. 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અને 'આત્મનિર્ભર ભારત' નીતિઓ આ વલણને વેગ આપી રહી છે, જેનાથી સંયુક્ત સાહસો અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરને પ્રોત્સાહન મળી રહ્યું છે. ઇઝરાયેલની કંપનીઓ ટાટા અને L&T જેવી ભારતીય દિગ્ગજ કંપનીઓ સાથે ભાગીદારી કરવા ઉત્સુક છે, જેથી તેઓ 'ઇન્ડિયા-ઓન્ડ' પ્લેટફોર્મમાં તેમના સિસ્ટમ્સને સામેલ કરી શકે અને ભારતને વૈશ્વિક સંરક્ષણ ટેકનોલોજી હબ તરીકે સ્થાપિત કરી શકે.
પડકારો અને ભૌગોલિક રાજકીય દ્રષ્ટિકોણ
આ વ્યૂહાત્મક પ્રગતિઓ છતાં, ભારત સામે કેટલાક નોંધપાત્ર પડકારો પણ યથાવત છે. સ્વદેશી ક્ષમતાઓ વધારવાના ભારતના લક્ષ્ય સામે અત્યાધુનિક સિસ્ટમ્સ માટે આયાતી ઘટકો પરની નિર્ભરતા એક વાસ્તવિકતા છે; હાલમાં સંરક્ષણ ઉપકરણોનું લગભગ 65% ઉત્પાદન સ્થાનિક રીતે થાય છે. વધુમાં, ઓરિજિનલ ઇક્વિપમેન્ટ મેન્યુફેક્ચરર્સ (OEMs) ઘણીવાર ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરને નીચા-મૂલ્યની વસ્તુઓ સુધી સીમિત રાખે છે, જે સાચા અર્થમાં સ્વદેશી ક્ષમતા વિકાસને અવરોધે છે. રશિયા, વૈવિધ્યકરણના પ્રવાહ છતાં, એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર રહે છે, ખાસ કરીને એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ જેમ કે S-400 માં, જે ભારત હજુ પણ ખરીદી રહ્યું છે. રશિયન અને પશ્ચિમી/ઇઝરાયેલ સૈન્ય પ્રણાલીઓ વચ્ચે આંતરકાર્યક્ષમતા (interoperability) ના મુદ્દાઓ લોજિસ્ટિકલ જટિલતાઓ ઊભી કરે છે. આ ઉપરાંત, ભારતના સંરક્ષણ બજેટ પર કર્મચારીઓના ખર્ચ, જેમાં પેન્શનનો સમાવેશ થાય છે, તેનો ભારે દબાણ છે, જે લગભગ અડધો ખર્ચ ખાઈ જાય છે, જેનાથી સંશોધન અને વિકાસ (R&D) તેમજ મૂડી સંપાદન માટે ભંડોળ મર્યાદિત થઈ શકે છે. ઇઝરાયેલની સંરક્ષણ નિકાસ કડક સુરક્ષા કરારો અને નિકાસ નિયંત્રણોને આધીન છે, જેનો અર્થ છે કે ટેકનોલોજી શેરિંગની કાળજીપૂર્વક વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે અને તે હંમેશા વ્યાપક હોતી નથી. પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિ, સહયોગને પ્રોત્સાહન આપતી હોવા છતાં, તેમાં સ્વાભાવિક જોખમો પણ રહેલા છે જે સપ્લાય ચેઇન્સ અથવા વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતાઓને અસર કરી શકે છે.
ભવિષ્યની દિશા
ભારત અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે સહયોગી ગતિવિધિ પરસ્પર સુરક્ષા હિતો અને સહિયારા ટેકનોલોજીકલ મહત્વાકાંક્ષાઓ દ્વારા ચાલુ રહેવાની અપેક્ષા છે. વિશ્લેષકો ભારતના ખાનગી સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં મજબૂત વૃદ્ધિની આગાહી કરી રહ્યા છે, જેમાં FY25 થી FY28 વચ્ચે 32% વાર્ષિક EPS વૃદ્ધિનો અંદાજ છે, જે સ્વદેશીકરણ અને વધતી નિકાસ દ્વારા સંચાલિત થશે. આ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી ભારતની સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા અને વૈશ્વિક સંરક્ષણ ટેકનોલોજી બજારમાં એક મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી તરીકે પોતાને સ્થાપિત કરવાના તેના લાંબા ગાળાના લક્ષ્ય માટે પાયારૂપ છે, જે તેની તમામ સેવાઓમાં કાર્યક્ષમ સંકલન અને વધુ વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા સુનિશ્ચિત કરશે.