ક્રિટિકલ મિનરલ્સની રેસમાં ભારતની મોટી છલાંગ: વર્ષના અંત સુધીમાં ઘરે જ બનશે પાવરફુલ મેગ્નેટ્સ!

દેશમાં મેગ્નેટ ઉત્પાદનનો શ્રીગણેશ: આત્મનિર્ભરતા તરફ મોટું પગલું

કેન્દ્રીય મંત્રી જી. કિશન રેડ્ડીના જણાવ્યા મુજબ, ભારત સરકાર ક્રિટિકલ મિનરલ્સની વૈશ્વિક વેલ્યુ ચેઇનમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ દિશામાં, સરકાર ₹7,280 કરોડની એક મોટી યોજના પર કામ કરી રહી છે. આ યોજના હેઠળ, પ્રતિ વર્ષ 6,000 મેટ્રિક ટન (MTPA) ઇન્ટિગ્રેટેડ રેર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ (REPM) ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવામાં આવશે. આ પગલું દેશની આયાત પરની નિર્ભરતાને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડશે. હાલમાં, વૈશ્વિક રેર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ માર્કેટ ઘણું મોટું છે, જે 2028 સુધીમાં $10 બિલિયન અને 2033 સુધીમાં $25 બિલિયન થી વધી જવાની ધારણા છે. ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs), રિન્યુએબલ એનર્જી અને કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જેવા ક્ષેત્રો આ માંગને સતત વેગ આપી રહ્યા છે.

ચાર રાજ્યો બનશે મહત્વપૂર્ણ ખનિજ પ્રોસેસિંગના હબ

આ મહત્વપૂર્ણ ખનિજ પ્રક્રિયા (Critical Minerals Processing) ને દેશભરમાં વેગ આપવા માટે, ચાર રાજ્યો – આંધ્ર પ્રદેશ, ઓડિશા, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત – માં મહત્વપૂર્ણ ખનિજ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ (Critical Minerals Processing Units) સ્થાપિત કરવામાં આવશે. આ પહેલ રાષ્ટ્રીય ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન (National Critical Minerals Mission) નો એક ભાગ છે, જેના માટે કુલ ₹32,000 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. અત્યાર સુધીમાં, દેશભરમાં 4,000 થી વધુ ક્રિટિકલ મિનરલ એક્સપ્લોરેશન (ખનિજ સંશોધન) પ્રવૃત્તિઓ શરૂ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, નવીનતા, સંશોધન અને વિકાસ (R&D) તેમજ કૌશલ્ય વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નવ સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ (Centers of Excellence - CoE) ની સ્થાપના કરવામાં આવી રહી છે.

વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્ય અને ભારતની વ્યૂહરચના

વૈશ્વિક સ્તરે ક્રિટિકલ મિનરલ્સની માંગ સતત વધી રહી છે, જેનું મુખ્ય કારણ ક્લીન એનર્જી તરફનું સંક્રમણ અને ડિજિટલાઇઝેશન છે. 2024 થી 2050 દરમિયાન લગભગ 3 બિલિયન મેટ્રિક ટનની જરૂરિયાતનો અંદાજ છે. હાલમાં, ચીન આ ક્રિટિકલ મિનરલ્સના સપ્લાય ચેઇનમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે, જે ઘણા દેશો માટે ચિંતાનો વિષય છે. આ પરિસ્થિતિમાં, ભારત 'ન્યૂ ફ્રન્ટિયર' અભિગમ અપનાવી રહ્યું છે, જેમાં નવા સંભવિત વિસ્તારોનું ઝડપી મેપિંગ અને મોટા પાયે સરકારી ભંડોળનો ઉપયોગ શામેલ છે. આ વ્યૂહરચના યુએસના 'ફોર્ટ્રેસ' (દેશમાં ઉત્પાદન) અને ચીનના 'લીવરેજ' (નિકાસ નિયંત્રણ) જેવી પદ્ધતિઓથી અલગ છે.

પડકારો અને સંભવિત અવરોધો (The Bear Case)

જોકે, ભારતના ક્રિટિકલ મિનરલ્સ ક્ષેત્રમાં આકાંક્ષાઓ સામે ઘણા નોંધપાત્ર પડકારો છે. સૌથી મોટો પડકાર લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને નિકલ જેવા મુખ્ય ખનિજો માટે 100% વિદેશી આયાત પરની નિર્ભરતા છે. ભારતમાં ખનિજ સંસાધનો હોવા છતાં, કાર્યક્ષમ ફાળવણી, નબળા નિયમનકારી માળખા અને અપૂરતા પ્રોત્સાહનોને કારણે ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી મર્યાદિત છે. ચીનના મજબૂત અને સુસ્થાપિત પ્રોસેસિંગ ક્ષેત્ર સામે સ્પર્ધા કરવી અત્યંત મુશ્કેલ છે. ઉપરાંત, કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ઉત્પાદન-લિંક્ડ પ્રોત્સાહન (PLI) યોજનાઓ મુખ્યત્વે તૈયાર ઉત્પાદનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે ઊંડા ઘરેલું મૂલ્ય વૃદ્ધિને બદલે આયાતી ઘટકોના એસેમ્બલીને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને પ્રાધાન્ય આપવા માટે ખાણકામ પ્રોજેક્ટ્સ માટે નિયમિત નિયમનકારી અને પર્યાવરણીય સલાહ-મસલતને ઝડપી બનાવવાની ચિંતાઓ પણ લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું અને સ્થાનિક અસરો વિશે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.