SEZ માટે સરકારી રાહત: હવે સ્થાનિક બજારમાં પણ વેચાણ શક્ય!
ભારત સરકારે સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન (SEZ) માં સ્થિત મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સને એક મહત્વપૂર્ણ 'વન-ટાઇમ' રાહત આપી છે. આ નિર્ણય મુજબ, SEZ યુનિટ્સ 1 એપ્રિલ 2026 થી 31 માર્ચ 2027 સુધીના સમયગાળા માટે, નિર્ધારિત ઓછી કસ્ટમ ડ્યુટી ચૂકવીને તેમના ઉત્પાદનો સ્થાનિક બજાર (ડોમેસ્ટિક ટેરિફ એરિયા - DTA) માં વેચી શકશે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય SEZ ઉત્પાદકોને વૈશ્વિક વેપારમાં આવેલા ઉતાર-ચઢાવ, પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને યુએસ ટેરિફની લાંબા ગાળાની અસરોથી રાહત આપવાનો છે. નબળી વૈશ્વિક માંગને ધ્યાનમાં રાખીને આ એક લવચીક પ્રતિભાવ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ નિષ્ણાતોએ આ રાહતની મર્યાદિતતા પર પણ ધ્યાન દોર્યું છે.
SEZ સામેના પડકારો અને વેચાણ પર કડક નિયંત્રણો
ઐતિહાસિક રીતે, SEZ ની સ્થાપના નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવી હતી, જેમાં ડ્યુટી-ફ્રી આયાત અને ટેક્સ બ્રેક્સ જેવા પ્રોત્સાહનો અપાતા હતા. જોકે, તાજેતરના વર્ષોમાં SEZ ક્ષેત્ર અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેમાં નીતિગત અનિશ્ચિતતા, ટેક્સ લાભોમાં ઘટાડો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તીવ્ર સ્પર્ધા મુખ્ય છે. આંકડા દર્શાવે છે કે નાણાકીય વર્ષ 2025 સુધીના પાંચ વર્ષમાં 466 SEZ યુનિટ્સ બંધ થઈ ગયા છે, જેમાં માત્ર નાણાકીય વર્ષ 2025 માં જ 100 યુનિટ્સ બંધ થયા હતા. રોજગારીમાં પણ નજીવો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2024 માં 31.94 લાખ થી ઘટીને નાણાકીય વર્ષ 2025 માં 31.77 લાખ થયો હતો. હાલમાં જાહેર કરાયેલી છૂટછાટ પણ કડક નિયમો સાથે આવે છે. પાત્ર યુનિટ્સ દ્વારા ઉત્પાદન 31 માર્ચ 2025 સુધી શરૂ થયેલું હોવું જોઈએ અને ઓછામાં ઓછું 20% વેલ્યુ એડિશન થયેલું હોવું જોઈએ. સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે, સ્થાનિક વેચાણ ફક્ત છેલ્લા ત્રણ વર્ષના સૌથી વધુ વાર્ષિક FOB (Free on Board) નિકાસ મૂલ્યના 30% સુધી મર્યાદિત રહેશે.
નિષ્ણાતો શું કહે છે? મર્યાદિત અસર અને પ્રશ્નો
ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ (GTRI) ના અજય શ્રીવાસ્તવ જેવા નિષ્ણાતો જણાવે છે કે ડ્યુટીમાં થયેલી કપાત ખૂબ નજીવી છે, જે સામાન્ય રીતે લગભગ 1% ની આસપાસ હોય છે. ઇન્ટિગ્રેટેડ ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (IGST) પર કોઈ રાહત ન મળવાથી એકંદર લાભ વધુ ઘટી જાય છે. વધુમાં, પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવા મુખ્ય ઉત્પાદનોને આ છૂટછાટમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે, જે રિફાઇનરીઓને અસર કરશે. જોકે, પેટ્રોલિયમ કોકને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોને બાકાત રાખવાનો હેતુ સ્થાનિક ઉદ્યોગોને સુરક્ષિત રાખવાનો છે, જે બજારને વ્યાપક રીતે ખોલવા કરતાં સાવચેતીભર્યો અભિગમ દર્શાવે છે. પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) અથવા ડ્યુટી ડ્રોબેક જેવી યોજનાઓની તુલનામાં, SEZ ના લાભો વ્યાપક હોઈ શકે છે પરંતુ અનિયમિત હોઈ શકે છે, ખાસ કરીને તેમના ભૂતકાળના કડક નિકાસ-માત્ર ધ્યાન કેન્દ્રિત જોતાં. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપ, ફ્રેટ અને તેલના ખર્ચમાં વધારો થયો છે, જે ટેક્સટાઇલથી માંડીને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જેવા ક્ષેત્રોને અસર કરી રહ્યો છે.
શું આ રાહત SEZ ની મૂળ સમસ્યાઓ હલ કરશે?
SEZ ના એકંદર પ્રદર્શનની સમસ્યાઓને જોતાં, આ 'વન-ટાઇમ' રાહતની અસરકારકતા પર પ્રશ્નો ઉભા થઈ રહ્યા છે. જોકે SEZ ની નિકાસ નાણાકીય વર્ષ 2021 માં ₹7.59 લાખ કરોડ થી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025 માં ₹14.63 લાખ કરોડ થઈ છે, તેમ છતાં ઘણા યુનિટ્સ આ ક્ષેત્ર છોડી ગયા છે. યુએસ ટેરિફ, નીતિગત અનિશ્ચિતતા અને ટેક્સ લાભોની સમાપ્તિ જેવા કારણો જવાબદાર છે. વિયેતનામ જેવા હરીફોની તુલનામાં, જેઓ લવચીક સ્થાનિક જોડાણોને કારણે વધુ FDI આકર્ષે છે, ભારતીય SEZ માં રોકાણ સુરક્ષા કરારોનો અભાવ અને નકારાત્મક ધારણાઓ જેવી સમસ્યાઓ છે, જે વિદેશી રોકાણને અવરોધે છે. વિકસિત વિસ્તારોમાં SEZ નું કેન્દ્રીકરણ, જે કેટલીકવાર પ્રાદેશિક અસમાનતાને વધારે છે, તે પણ ચર્ચાનો વિષય છે. વધુમાં, ભારતના લગભગ 70% SEZ IT અને સેવા ક્ષેત્રોમાં છે. જ્યારે આ ક્ષેત્રો સારું પ્રદર્શન કરે છે, ત્યારે તેઓ ભારતના વિકાસ માટે જરૂરી મોટી સંખ્યામાં નોકરીઓનું સર્જન કરતા નથી. હાલની રાહત, બાહ્ય આંચકાઓ સામે થોડું રક્ષણ પૂરું પાડતી હોવા છતાં, આ ઊંડી માળખાકીય સમસ્યાઓને સુધારવાની શક્યતા ઓછી છે. સ્થાનિક વેચાણ પર કડક 30% ની મર્યાદા, જે SEZ ને નિકાસ-કેન્દ્રિત રાખવાનો હેતુ ધરાવે છે, તે પણ લવચીકતાને પ્રતિબંધિત કરે છે, ખાસ કરીને જ્યારે માંગ ઘટે છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોને બાકાત રાખવા અને નજીવી ડ્યુટી કપાત સૂચવે છે કે આ SEZ મોડેલને સંપૂર્ણપણે પુનર્જીવિત કરવાની વ્યૂહરચનાને બદલે એક વ્યૂહાત્મક, ટૂંકા ગાળાનો ઉપાય છે.
સરકારનું કહેવું: આ ફક્ત એક-વખતનો ઉપાય છે
સરકારી અધિકારીઓ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે આ ફક્ત એક-વખતની રાહત છે, અને તેને કાયમી નીતિ બનાવવાની કોઈ પ્રતિબદ્ધતા નથી. વાણિજ્ય વિભાગ નિકાસ પ્રોત્સાહન યોજનાઓનું વધુ સારું સંકલન કરવા માટે એક વિસ્તૃત યોજના પણ વિકસાવી રહ્યું છે. જ્યારે આ છૂટછાટ ઉત્પાદનને સ્થિર કરવા અને નોકરીઓને ટેકો આપવાનો હેતુ ધરાવે છે, ત્યારે તેની લાંબા ગાળાની અસર વૈશ્વિક વેપારમાં થતા ફેરફારો અને ભવિષ્યમાં નીતિ અપડેટ્સ પર નિર્ભર રહેશે. આ મર્યાદિત રાહતોની સફળતાનું મૂલ્યાંકન સંભવતઃ એ બાબત પર થશે કે શું તે વધુ યુનિટ બંધ થતા અટકાવી શકે છે અને ચાલુ ભૌગોલિક રાજકીય અને આર્થિક દબાણો વચ્ચે SEZ ને સક્ષમ બનાવી શકે છે.