Whalesbook
સંરક્ષણ બજેટમાં જંગી વૃદ્ધિ, પણ ચિંતાનો વિષય Capital Expenditure નો ઘટતો હિસ્સો
ભારતે પોતાના સંરક્ષણ બજેટમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે, જે FY27 માં ₹7.85 લાખ કરોડ ની સપાટીએ પહોંચવાની ધારણા છે. આ આંકડો FY16 માં ₹2.46 લાખ કરોડ હતો, જે 219% નો જંગી ઉછાળો દર્શાવે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ખાસ કરીને 2020 માં ગલવાન ઘાટી (Galwan Valley) માં થયેલી અથડામણ પછી, સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આધુનિકીકરણ (Modernization) પર ખૂબ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. FY22 થી FY27 વચ્ચે વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) લગભગ 11% રહ્યો છે, જે FY16 થી FY20 ના 7.19% CAGR કરતાં ઘણો વધારે છે. વાસ્તવિક ખર્ચ પણ ઘણીવાર અંદાજિત ફાળવણી કરતાં વધી ગયો છે, જે સંસાધનોના વધુ સારા ઉપયોગ અને ઝડપી ખરીદી પ્રક્રિયાનો સંકેત આપે છે.
Capital Expenditure માં વૃદ્ધિ, પણ કુલ બજેટ સામે હિસ્સો ઘટ્યો
નિષ્ણાતો માને છે કે સંરક્ષણ ખર્ચમાં થયેલો વધારો દેશની સુરક્ષા જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યૂહાત્મક રીતે ગોઠવાયેલો છે. Capital Expenditure (મૂડી ખર્ચ) માટેની ફાળવણી, જે નવા પ્લેટફોર્મ, વિમાનો અને શસ્ત્ર પ્રણાલીઓ ખરીદવા માટે વપરાય છે, તેમાં પણ FY16 માં ₹85,000 કરોડ થી વધીને FY27 સુધીમાં ₹2.19 લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. આ વૃદ્ધિ સંરક્ષણ મંત્રાલયની વધેલી ખર્ચ કરવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે. તાજેતરમાં મંજૂર થયેલ 114 Rafale ફાઇટર જેટની ખરીદી, જે ₹3.25 લાખ કરોડ ની છે, તે પણ આ પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.
શા માટે ચિંતા? ઘટતો હિસ્સો અને વધતી જરૂરિયાતો
જોકે, કુલ સંરક્ષણ ખર્ચમાં Capital Expenditure નો હિસ્સો ઘટવો એ એક મોટી ચિંતાનો વિષય છે. છેલ્લા દાયકામાં આ હિસ્સો લગભગ 34.91% થી ઘટીને 28% પર આવી ગયો છે. આ એવા સમયે થઈ રહ્યું છે જ્યારે ભારત બે અણુશક્તિ ધરાવતા પડોશીઓ સામે જટિલ ભૌગોલિક રાજકીય પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, ભારતનો સંરક્ષણ ખર્ચ GDP ના 1.9% થી 2.27% ની આસપાસ છે, જે અમેરિકા અને રશિયા જેવા દેશો કરતાં ઓછો છે જેઓ GDP ના 3% થી વધુ ખર્ચ કરે છે. કેટલાક વિશ્લેષકો સૂચવે છે કે ભારત માટે 2.5% થી 3% GDP નું સંરક્ષણ બજેટ જરૂરી છે. ચીનનું સંરક્ષણ બજેટ (2020-2024) ભારત કરતાં લગભગ ચાર ગણું છે. આ ખર્ચમાં તફાવત અને Capital Expenditure ના ઘટતા પ્રમાણને કારણે લશ્કરી આધુનિકીકરણની ગતિ પર પ્રશ્નાર્થ સર્જાય છે.
શું છે સમસ્યા? આવક ખર્ચ અને પ્રાથમિકતાઓ
આ બજેટમાં આવક ખર્ચ (Revenue Expenditure), જેમાં પગાર, પેન્શન અને ઓપરેશનલ ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે, તે હજુ પણ પ્રભુત્વ ધરાવે છે. કેટલાક અહેવાલો મુજબ, આવક ખર્ચ કુલ સંરક્ષણ બજેટના લગભગ 71% જેટલો છે. પેન્શનનો વધતો બોજ અને Capital Acquisition માટે ફાળવણીમાં ઘટાડો, અદ્યતન શસ્ત્રો અને પ્લેટફોર્મ ખરીદવામાં સંભવિત અવરોધો સૂચવે છે. Rafale જેવા મોટા સોદાઓમાં થયેલા વિલંબ પણ ખરીદી પ્રક્રિયામાં વ્યવસ્થિત સમસ્યાઓ દર્શાવે છે. ખર્ચના અંદાજ કરતાં વધુ વાસ્તવિક ખર્ચ વધુ સારું અમલીકરણ સૂચવી શકે છે, પરંતુ તે આયોજનબદ્ધ આધુનિકીકરણને બદલે તાત્કાલિક જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે થતા ખર્ચનો સંકેત પણ આપી શકે છે.
ભવિષ્યની દિશા: વધતા જોખમો વચ્ચે આધુનિકીકરણ જાળવવું
ભારત સરકાર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત કરવા માટે વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન લાવી રહી છે. જોકે, Sustained Modernization (સતત આધુનિકીકરણ) Capital Expenditure ના ઘટતા હિસ્સાને સંબોધવા પર નિર્ભર રહેશે. FY27 માટે Capital Expenditure માં અપેક્ષિત વૃદ્ધિ, ભલે તે સંપૂર્ણ રકમમાં હોય, તેને કુલ બજેટની ગતિ અને વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતો સામે જોવી પડશે. 'આત્મનિર્ભર ભારત' જેવી પહેલ હેઠળ સ્થાનિક ઉત્પાદન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ સફળતા ખરીદીના અવરોધોને દૂર કરવા અને R&D તેમજ Capital Assets માં પૂરતું રોકાણ સુનિશ્ચિત કરવા પર નિર્ભર રહેશે. બદલાતા ભૌગોલિક રાજકીય દ્રશ્યને કારણે એવું સંરક્ષણ બજેટ જરૂરી છે જે માત્ર સંપૂર્ણ રકમમાં જ ન વધે, પરંતુ અદ્યતન ક્ષમતાઓ (Advanced Capabilities) ના સંપાદન અને વિકાસને પણ પ્રાથમિકતા આપે.