સંરક્ષણ નિકાસે બનાવ્યો નવો રેકોર્ડ
નાણાકીય વર્ષ 2025-26 (FY26) માં ભારતના સંરક્ષણ નિકાસે અત્યાર સુધીનો સર્વોચ્ચ સ્તરે ₹38,424 કરોડનો આંકડો પાર કર્યો છે. આ પાછલા નાણાકીય વર્ષની સરખામણીમાં 62.66% નો નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. આ સિદ્ધિ સૂચવે છે કે ભારત હવે માત્ર સંરક્ષણ સાધનોનો આયાતકાર (Importer) જ નથી રહ્યો, પરંતુ એક ઉભરતો વૈશ્વિક નિકાસકાર (Exporter) પણ બની રહ્યો છે. સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહે આ સિદ્ધિ પર ગર્વ વ્યક્ત કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે 2014 માં માત્ર ₹600 કરોડની આસપાસ રહેલી નિકાસ હવે વિક્રમી સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. આ વૃદ્ધિ પાછળ સરકારની અનુકૂળ નીતિઓ અને વૈશ્વિક સ્તરે વધતી ભૌગોલિક રાજકીય તણાવને કારણે સંરક્ષણ ખર્ચમાં થયેલો વધારો મુખ્ય કારણો છે.
નિકાસ શા માટે વધી રહી છે?
'મેક ઇન ઇન્ડિયા' (Make in India) પહેલ અને સંરક્ષણ અધિગ્રહણ પ્રક્રિયા (Defence Acquisition Procedure) જેવી સરકારી નીતિઓમાં સુધારા આ નિકાસ વૃદ્ધિના મુખ્ય ચાલકબળ છે. સંરક્ષણ અધિગ્રહણ પરિષદ (Defence Acquisition Council) દ્વારા માર્ચ 2026 માં ₹2.38 ટ્રિલિયનના પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી મળવી એ દેશની સંરક્ષણ ક્ષમતા વધારવા અને ઉત્પાદકોને સ્પષ્ટ ભવિષ્યનું નક્કર કાર્ય પૂરું પાડવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. મધ્ય પૂર્વ અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષોને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે સંરક્ષણ ખર્ચમાં વધારો થયો છે, જે ભારતીય કંપનીઓ માટે નિકાસની તકો ઊભી કરે છે. હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) પાસે 2034 સુધીનો ₹2,60,960 કરોડનો ઓર્ડર બૂક છે. ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ લિમિટેડ (BEL) પાસે ₹73,400 કરોડ, ભારત ડાયનેમિક્સ લિમિટેડ (BDL) પાસે ₹25,962 કરોડ, અને મઝાગોન ડોક શિપબિલ્ડર્સ લિમિટેડ (MDL) પાસે ₹27,415 કરોડના ઓર્ડર છે. આ વિશાળ ઓર્ડર બૂક કંપનીઓને આવકની સ્પષ્ટ આગાહી પૂરી પાડે છે અને ક્ષેત્રના વિકાસને વેગ આપે છે.
કંપનીઓના વેલ્યુએશન: ઊંચી વૃદ્ધિ સામે ઊંચી કિંમત?
સંરક્ષણ ક્ષેત્રના મજબૂત પ્રદર્શનને કારણે રોકાણકારોનો રસ વધ્યો છે, જેના પરિણામે મુખ્ય કંપનીઓના વેલ્યુએશન (Valuations) પણ વધ્યા છે. એપ્રિલ 2026 ની શરૂઆત સુધીમાં, હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) લગભગ 27.6 થી 34.3 ના પ્રાઇસ-ટુ-અર્નિંગ (P/E) રેશિયો પર ટ્રેડ થઈ રહ્યું હતું. ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ લિમિટેડ (BEL) 49.0 થી 54.5 જેવા ઊંચા મલ્ટિપલ્સ પર, જ્યારે ભારત ડાયનેમિક્સ લિમિટેડ (BDL) અત્યંત ઊંચા 76.1 થી 82.6 ના P/E રેશિયો પર હતું. મઝાગોન ડોક શિપબિલ્ડર્સ (MDL) 28.3 થી 41.1 ની આસપાસ વેલ્યુએડ છે. આ P/E મલ્ટિપલ્સ સૂચવે છે કે રોકાણકારો ભવિષ્યમાં નોંધપાત્ર નફા વૃદ્ધિની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે. Nifty India Defence Index માર્ચ 2026 માં બજારની અસ્થિરતા વચ્ચે પણ 6% થી વધુ વધ્યો હતો. વિશ્લેષકો સામાન્ય રીતે આ શેરો ખરીદવાની ભલામણ કરે છે, પરંતુ હાલની કિંમતો ઘણી ઊંચી હોવાની ચેતવણી પણ આપે છે. નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) પણ સબ-સિસ્ટમ સપ્લાય કરીને અને મેન્ટેનન્સ, રિપેર અને ઓવરહોલ (MRO) સેવાઓનો વિસ્તાર કરીને મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે.
જોખમો પર નજર રાખવી જરૂરી
પ્રભાવશાળી વૃદ્ધિ અને મજબૂત ઓર્ડર બૂક હોવા છતાં, કેટલાક જોખમો ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે. BDL અને BEL જેવી કંપનીઓ માટે ઊંચા P/E રેશિયોનો અર્થ એ છે કે જો વૃદ્ધિ અપેક્ષાઓ મુજબ ન રહે તો શેરમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ભારતીય નિકાસ ઘણીવાર સંપૂર્ણ, ઉચ્ચ-મૂલ્યની સિસ્ટમ્સને બદલે પાર્ટ્સ અને કમ્પોનન્ટ્સ પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે ટોચના વૈશ્વિક નિકાસકાર બનવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે. આ ક્ષેત્ર સરકારના ખર્ચ અને નિકાસ બજારો પર નિર્ભર છે, તેથી વૈશ્વિક રાજકીય ફેરફારો, સરકારી નીતિઓ અથવા બજેટમાં કાપ તેને અસર કરી શકે છે. મોટા અને જટિલ પ્રોજેક્ટ્સના અમલીકરણમાં વિલંબ પણ નફાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.