Whalesbook
સ્કીમ હેઠળ રોકાણ અને સબસિડીનો ભ્રમણા
ભારતના ફૂડ પ્રોસેસિંગ સેક્ટર માટેની પ્રોડક્શન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ દ્વારા રોકાણને ચોક્કસ વેગ મળ્યો છે. 31 ડિસેમ્બર, 2025 સુધીમાં, 168 મંજૂર થયેલા અરજદારોએ કુલ મળીને લગભગ ₹9,207 કરોડનું રોકાણ કર્યું છે. આના પરિણામે વાર્ષિક 3.5 મિલિયન મેટ્રિક ટનની પ્રોસેસિંગ અને પ્રિઝર્વેશન ક્ષમતા ઉભી થઈ છે. સ્કીમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વૈશ્વિક ફૂડ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ભારતીય કંપનીઓને અગ્રણી બનાવવાનો અને ભારતીય બ્રાન્ડ્સને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મજબૂત કરવાનો છે. અત્યાર સુધી, સ્કીમ હેઠળ ₹2,714.79 કરોડના ઇન્સેન્ટિવ્સ (Incentives) નું વિતરણ પણ કરવામાં આવ્યું છે, જે કુલ રોકાણના લગભગ 30% જેટલા થાય છે. આ દર્શાવે છે કે મોટાભાગની વૃદ્ધિ બજાર-આધારિત (Market-driven) વૃદ્ધિને બદલે સરકાર તરફથી મળતી સબસિડી પર નિર્ભર છે. આ નિર્ભરતા, લાંબા ગાળાની સ્પર્ધાત્મક ધાર (Competitive Advantage) અને નફાકારકતા અંગે ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે. પ્રધાનમંત્રી કિસાન સંપદા યોજના હેઠળ 25 મેગા ફૂડ પાર્ક (Mega Food Parks) અને 302 કોલ્ડ ચેઇન (Cold Chain) પ્રોજેક્ટ્સ પણ કાર્યરત છે, જે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને વધુ બુસ્ટ આપે છે.
MSMEનો સમાવેશ અને તેની અસરો
આ સ્કીમમાં 168 અરજદારોમાંથી 69 સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) નો સમાવેશ થાય છે, જે એક સકારાત્મક પગલું છે. જોકે, આ વ્યાપક ભાગીદારી બજાર હિસ્સાને ખંડિત કરી શકે છે અને કંપનીઓ માટે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનવામાં અવરોધ બની શકે છે. MSMEs ઘણીવાર નાણાકીય પડકારો અને ટેકનોલોજીકલ ગેપનો સામનો કરે છે. PLI સ્કીમ મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ તે તેમની મૂળભૂત સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવામાં કેટલા અંશે સક્ષમ છે તે જોવું રહ્યું, જેના કારણે તેમની સ્વતંત્ર વૃદ્ધિ ધીમી પડી શકે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધા અને સુધારાની જરૂરિયાત
ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ છે અને 2025-26 સુધીમાં 535 બિલિયન યુએસ ડોલર સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. પરંતુ, વ્યક્તિગત કંપનીઓની નફાકારકતામાં ઘણીવાર અસ્થિરતા જોવા મળી છે. કાચા માલના ભાવ, નિયમો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધા જેવા દબાણો યથાવત છે. PLI સ્કીમ 'ગ્લોબલ ચેમ્પિયન્સ' બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, પરંતુ ભારતનું પ્રોસેસ્ડ ફૂડ નિકાસમાં યોગદાન હજુ ઘણું ઓછું છે. પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ભારતના કુલ કૃષિ નિકાસના માત્ર 16% છે, જ્યારે યુએસ (25%) અને ચીન (49%) જેવા દેશો ઘણું આગળ છે. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે મૂલ્યવૃદ્ધિ અને બ્રાન્ડિંગમાં સુધારણા માટે ઘણી મોટી તકો રહેલી છે.
બજાર વિકૃતિ અને અસ્થિરતાનું જોખમ
PLI સ્કીમ માટે ફાળવાયેલા ₹10,900 કરોડ જેવા મોટા સરકારી ખર્ચાઓ બજાર સ્પર્ધામાં વિકૃતિ લાવી શકે છે. જે કંપનીઓ સબસિડી મેળવવામાં વધુ સક્ષમ છે, તેમને કૃત્રિમ લાભ મળી શકે છે. આ ઉપરાંત, સ્કીમનું ધ્યાન ઘરેલું ઉત્પાદન પર હોવાથી, સંશોધન અને વિકાસ (R&D) અથવા અદ્યતન ટેકનોલોજી અપનાવવા જેવા વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા માટે જરૂરી ક્ષેત્રો પર ઓછું ધ્યાન અપાઈ શકે છે. જો કંપનીઓ સબસિડી ઘટ્યા પછી બજાર-આધારિત નફો હાંસલ ન કરી શકે, તો આ મોડેલ એક અસ્થિર ઉત્પાદન આધાર ઊભો કરી શકે છે. વધુ પડતી ક્ષમતા નિર્માણ માંગ કરતાં વધી જાય તો ભાવ ઘટાડાનું જોખમ પણ રહેલું છે.
ભવિષ્યનું દ્રશ્ય
આ તમામ ચિંતાઓ છતાં, ફૂડ પ્રોસેસિંગ ક્ષેત્રમાં વૃદ્ધિની ઉજ્જવળ સંભાવનાઓ છે. ગ્રાહકોની આરોગ્યપ્રદ અને તૈયાર ઉત્પાદનો પ્રત્યેની વધતી માંગ, તેમજ PLI અને PMKSY જેવી સરકારી પહેલો, આ વૃદ્ધિને વેગ આપશે. જોકે, લાંબા ગાળાની સફળતા ફક્ત સબસિડી પર નિર્ભર રહેવાને બદલે, સ્વતંત્ર બજાર નેતૃત્વ, નવીનતા અને મજબૂત બ્રાન્ડ વેલ્યુ વિકસાવવા પર નિર્ભર કરશે. PLI સ્કીમ ખરેખર 'ગ્લોબલ ચેમ્પિયન્સ' ત્યારે જ બનાવી શકશે જ્યારે કંપનીઓ સબસિડી વિના પણ સ્પર્ધાત્મક અને નફાકારક સાબિત થશે.