પેટ્રોલિયમ આધારિત રસાયણો પર નિર્ભરતા: દવા પુરવઠા પર અસર
ભારતના ફાર્મા ક્ષેત્રે આ સંકટને પગલે એક મોટી ચિંતા ઉભરી આવી છે, જે પેટ્રોલિયમ આધારિત કાચા માલ (Petrochemical Feedstocks) પર તેની ઊંડી નિર્ભરતા દર્શાવે છે. ફાર્માસ્યુટિકલ્સ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયા (Pharmexcil) એ સરકારને તાત્કાલિક ધોરણે પ્રોપીલીન, મિથેનોલ, એમોનિયા અને બ્યુટેન જેવા મહત્વપૂર્ણ રસાયણો ફાળવવા વિનંતી કરી છે. હાલમાં સોલ્વન્ટ અને API ઉત્પાદકો પાસે આ સામગ્રીનો સ્ટોક ખુબજ નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. ભારત મધ્ય પૂર્વમાંથી મોટાભાગનો નેફ્થા (Naphtha) અને એલપીજી (LPG) મેળવે છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz), જે વૈશ્વિક તેલ અને એલએનજી (LNG) ના 20-25% વેપારનું મુખ્ય માર્ગ છે, તેમાં આવતા અવરોધો સીધા જ રસાયણોના પુરવઠાને અસર કરે છે. આ તણાવને કારણે બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) નો ભાવ $103.61 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયો છે, જે ઇનપુટ ખર્ચમાં ભારે વધારો કરી રહ્યો છે.
API પુરવઠા શૃંખલાની નબળાઈઓ ખુલ્લી પડી
આ વર્તમાન કટોકટી ભારતની API અને તેના પૂર્વવર્તી ઘટકો (Intermediates) માટેની આયાત પરની નોંધપાત્ર નિર્ભરતાને ઉજાગર કરે છે. ઐતિહાસિક રીતે, ચીન ભારતની API અને ઇન્ટરમીડિએટ આયાતનો 73.7% હિસ્સો ધરાવે છે. જોકે ભારતમાં સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા મજબૂત છે, પરંતુ ચીનના API ની ઓછી કિંમત એક નબળાઈ બની રહી હતી, જે કોવિડ-19 દરમિયાન સ્પષ્ટ થઈ હતી. ઉદાહરણ તરીકે, પેરાસિટામોલ API ની કિંમત લગભગ ₹250-₹270 પ્રતિ કિલોગ્રામથી વધીને ₹650 પ્રતિ કિલોગ્રામ થઈ ગઈ છે, જે ઉત્પાદકો દ્વારા સામનો કરવામાં આવી રહેલ તીવ્ર ખર્ચ વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. દવાઓના ઉત્પાદન ખર્ચમાં 20-30% નો વધારો થઈ શકે છે, જ્યારે API ઉત્પાદકો માટે માત્ર વીજળીનો ખર્ચ જ 25% વધ્યો છે. શિપિંગ ખર્ચ લગભગ બમણો થઈ ગયો છે, જે દબાણ વધારી રહ્યું છે. આ સ્થિતિ એન્ટિબાયોટિક્સ, એન્ટિડાયાબિટિક્સ અને કાર્ડિયોવાસ્ક્યુલર દવાઓ જેવી આવશ્યક દવાઓને અસર કરી રહી છે.
નાના દવા ઉત્પાદકો પર સંકટ
આ સંકટનો સૌથી વધુ ફટકો ભારતના નાના અને મધ્યમ કદના દવા નિર્માતાઓ (MSMEs) ને પડી રહ્યો છે. ડો. રેડ્ડીઝ લેબોરેટરીઝ (Dr. Reddy's Laboratories) અથવા ડિવી'સ લેબોરેટરીઝ (Divi's Laboratories) જેવી મોટી અને આર્થિક રીતે મજબૂત કંપનીઓ ખર્ચમાં થયેલા વધારાને સહન કરી શકે છે, પરંતુ નાના ઉત્પાદકો ગંભીર જોખમનો સામનો કરી રહ્યા છે. આવશ્યક દવાઓ પર સરકારી ભાવ નિયંત્રણ (Price Caps) તેમને વધારાનો ખર્ચ ગ્રાહકો પર નાખતા અટકાવે છે. આનાથી તેમના નફાના માર્જિન પર ભારે દબાણ આવી રહ્યું છે, અને જો પુરવઠો સમાપ્ત થઈ જાય તો લગભગ 200 નાના ઉત્પાદકો ઉત્પાદન બંધ કરી શકે છે. ઉત્પાદન ખર્ચ અને નિશ્ચિત રિટેલ ભાવો વચ્ચેનું અંતર અસ્થિર બની રહ્યું છે, જે ક્ષેત્રના 'દુનિયાની ફાર્મસી' (Pharmacy of the World) તરીકેના દરજ્જાને જોખમમાં મૂકી રહ્યું છે. પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજનાઓ જેવી સરકારી પહેલો લાંબા ગાળાની આત્મનિર્ભરતા માટે છે, પરંતુ હાલના પુરવઠા આંચકાનો સામનો કરી રહેલી કંપનીઓને તાત્કાલિક રાહત આપી શકતી નથી.
પુરવઠા શૃંખલામાં ઊંડાણપૂર્વકના જોખમો
ભૂ-રાજકીય (Geopolitical) અસ્થિરતાએ ભારતીય વ્યૂહરચનામાં રહેલા માળખાકીય ખામીઓને પ્રકાશિત કરી છે. આત્મનિર્ભરતાના પ્રયાસો છતાં, દેશ પેટ્રોલિયમ આધારિત કાચા માલ અને API ની આયાત પર ભારે નિર્ભર છે. ચીન જેવા થોડાક સપ્લાયર્સ પર નિર્ભરતા, ખાસ કરીને API માટે, અને મધ્ય પૂર્વ પર પેટ્રોકેમિકલ્સ માટે, ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતા દ્વારા વિસ્તૃત થયેલ સિસ્ટમિક જોખમ ઊભું કરે છે. ઉદ્યોગ જૂથો સબસિડી માટે લોબિંગ કરી રહ્યા છે, પરંતુ મૂળભૂત વૈવિધ્યકરણ (Diversification) એક લાંબા ગાળાનો પડકાર છે. કેટલાક વિશ્લેષકો આ પરિસ્થિતિને મોંઘવારી અને પસંદગીયુક્ત અછત તરફ દોરી જશે તેમ માને છે, જ્યારે અન્ય લોકો સંપૂર્ણ વિક્ષેપની શક્યતા વ્યક્ત કરે છે. તાત્કાલિક ખર્ચના દબાણ અને ઉત્પાદન બંધ થવાનો સામનો કરી રહેલા વ્યવસાયો માટે, વાસ્તવિકતા ગંભીર છે. આ પરિસ્થિતિમાં પુરવઠા શૃંખલાના ઝડપી વૈવિધ્યકરણ અને અસ્થિર ઇનપુટ ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે ભાવ નીતિઓની સમીક્ષાની જરૂર છે.
સ્થિતિસ્થાપકતાનો માર્ગ
તાત્કાલિક સંકટને હળવું કરવા માટે, ભારત સરકાર સોલ્વન્ટ ઉત્પાદકોને પેટ્રોકેમિકલ પુરવઠો ફાળવી શકે છે. જોકે, લાંબા ગાળાના ઉકેલ માટે પુરવઠા શૃંખલાનું વૈવિધ્યકરણ (Supply Chain Diversification) અને રાસાયણિક ઇન્ટરમીડિએટ્સના સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં વધારો જરૂરી છે. PLI યોજનાઓ અને બલ્ક ડ્રગ પાર્ક જેવા પ્રયાસો આ દિશામાં પહેલેથી જ ચાલી રહ્યા છે, પરંતુ આ મધ્ય-થી-લાંબા ગાળાના ઉકેલો છે. ભાવિ સ્થિતિસ્થાપકતા (Resilience) આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા, ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતાથી બચાવવા અને વૈશ્વિક ભાવોમાં થતી વધઘટને અનુરૂપ વ્યવસાય મોડેલો અપનાવવા પર આધાર રાખે છે. આ નબળાઈઓને દૂર કરવામાં નિષ્ફળતા ભારતના સ્પર્ધાત્મક ધાર અને વૈશ્વિક આરોગ્ય સંભાળ ભૂમિકાને નોંધપાત્ર રીતે નબળી પાડી શકે છે.