આત્મનિર્ભરતાનો PUSH: કેમ જરૂરી બન્યો?
કોમર્સ સેક્રેટરી રાજેશ અગ્રવાલ દ્વારા ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગને નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે કે તેઓ જરૂરી કાચા માલ (critical raw materials) માં 80-90% સુધી આત્મનિર્ભરતા હાંસલ કરે. વૈશ્વિક મહામારી જેવી ઘટનાઓમાંથી શીખ લઈને, ખાસ કરીને ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે ફાર્મા ક્ષેત્રે મજબૂત બનાવવા આ પહેલ કરવામાં આવી છે. આ ક્ષેત્રે resilience દર્શાવી છે, જેમાં FY26 ના એપ્રિલ-ફેબ્રુઆરી દરમિયાન નિકાસ 5.6% વધીને $28.29 બિલિયન થઈ હતી.
કોવિડ-19 નો પાઠ અને PLI સ્કીમ્સ
કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન દવાના સક્રિય ઘટકો (APIs), બલ્ક ડ્રગ્સ અને ઇન્ટરમીડિયેટ્સની આયાત પર ભારતની ભારે નિર્ભરતા સ્પષ્ટ થઈ હતી. ચીન પરની આ નિર્ભરતાને કારણે ભાવ અને પુરવઠા (supply) બંનેમાં જોખમ ઊભું થયું હતું. આ પડકારોને પહોંચી વળવા, સરકારે 2020 માં પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ્સ લોન્ચ કરી, જેથી મુખ્ય દવા ઘટકોનું મોટા પાયે સ્થાનિક ઉત્પાદન પ્રોત્સાહિત થાય. આનો ઉદ્દેશ્ય અસ્થિર દુનિયામાં સપ્લાય ચેઇનને સુરક્ષિત કરવાનો અને ભારતને જેનરિક દવાઓથી આગળ વધીને બાયોલોજિક્સ અને બાયોસિમિલર્સ જેવા ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળા ક્ષેત્રોમાં લઈ જવાનો છે.
ચીનનું પ્રભુત્વ અને વૈશ્વિક નિર્ભરતા
જોકે, 80-90% આત્મનિર્ભરતાનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવું ખૂબ જ પડકારજનક છે. ચીન વૈશ્વિક જેનરિક API અને ઇન્ટરમીડિયેટ્સના ઉત્પાદનમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ચીન રાજ્યના સમર્થન અને આક્રમક ભાવોને કારણે ભારતના ઉત્પાદન ખર્ચ કરતાં 20-30% સસ્તું ઉત્પાદન કરે છે. હકીકતમાં, ભારત તેના 65-70% API અને ઇન્ટરમીડિયેટ્સ ચીનથી આયાત કરે છે, જે FY25 માં વધીને 74% થયું હતું. વિશ્વના અન્ય મોટા દેશો, જેમ કે યુએસ (જે 90% API આયાત પર નિર્ભર છે) અને EU પણ એશિયન દેશો પર નિર્ભરતા ધરાવે છે, જેના કારણે દવાઓની અછત સર્જાય છે. FY26 ના એપ્રિલ-ફેબ્રુઆરી દરમિયાન ભારતની નિકાસ વૃદ્ધિ 5.6% રહી, જે પાછલા વર્ષના 9.4% કરતાં ઓછી છે, જે વૈશ્વિક પડકારોની અસર દર્શાવે છે.
સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં અવરોધો અને ભવિષ્ય
સરકારી યોજનાઓ, જેમ કે PLI સ્કીમ્સ અને નવા ડ્રગ પાર્ક્સ હોવા છતાં, સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં મુખ્ય માળખાકીય સમસ્યાઓ છે. જમીન અધિગ્રહણ, મંજૂરીઓ મેળવવામાં વિલંબ અને સુવિધાઓના નિર્માણનો ઊંચો ખર્ચ પ્રગતિને ધીમી પાડી રહ્યો છે. ઘણા એડવાન્સ ડ્રગ ઇન્ગ્રિડિયન્ટ્સ હજુ પણ આયાત કરવા પડે છે. ચીન દ્વારા મુખ્ય APIs અને KSMs પર 50% સુધીના ખર્ચમાં ઘટાડો ભારતના ભાવ સ્પર્ધાત્મકતાને નુકસાન પહોંચાડે છે. બેઝિક જેનરિક્સથી આગળ વધીને બાયોલોજિક્સ અને બાયોસિમિલર્સ જેવા ઉચ્ચ-મૂલ્યવાન ક્ષેત્રોમાં જવા માટે R&D, અદ્યતન ઉત્પાદન અને કુશળ કામદારોમાં મોટા રોકાણની જરૂર છે. ચીનનું ઝડપી, સરકાર-સમર્થિત વિસ્તરણ અને ઝડપી મંજૂરીઓ સામે ભારતીય કંપનીઓ સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા સંઘર્ષ કરી રહી છે. ભારતના R&D ખર્ચ, જે સામાન્ય રીતે આવકના 7-8% હોય છે, તે વૈશ્વિક હરીફો કરતાં ઓછો છે, જે નવી સારવારના વિકાસને ધીમો પાડી શકે છે.
વિકાસની સંભાવના અને મુખ્ય સફળતાના પરિબળો
આ તમામ પડકારો છતાં, ભારતીય ફાર્મા ક્ષેત્ર નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ માટે તૈયાર છે. બજાર 2030 સુધીમાં $130 બિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, અને FY2026 માટે 9-11% ની અપેક્ષિત વૃદ્ધિ છે. ઇન્ડસ્ટ્રી હવે નવીનતા, કોમ્પ્લેક્સ જેનરિક્સ, બાયોસિમિલર્સ અને સ્પેશિયાલિટી પ્રોડક્ટ્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે, ખાસ કરીને 2026 અને 2032 વચ્ચે મોટી દવાઓના પેટન્ટ સમાપ્તિથી $200 બિલિયન કરતાં વધુની તક છે. ભારતીય કોન્ટ્રાક્ટ ડેવલપમેન્ટ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ ઓર્ગેનાઈઝેશન્સ (CDMOs) પણ બાયોલોજિક્સ ઉત્પાદનમાં મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યા છે. આત્મનિર્ભરતાની આ પહેલની સફળતા મજબૂત નીતિ અમલીકરણ, સતત R&D રોકાણ અને વૈશ્વિક બજારના ફેરફારો તથા ચીન જેવી તીવ્ર સ્પર્ધા સામે ઉદ્યોગની અનુકૂલન ક્ષમતા પર આધાર રાખે છે.